राजनीति मूलतः मानिसलाई मानिससँग जोड्ने, सामूहिक जीवनलाई व्यवस्थित गर्ने र साझा भविष्य निर्माण गर्ने सामाजिक अभ्यास हो। तर आज राजनीति समाजलाई जोड्नेभन्दा विभाजित गर्ने, सहकार्यभन्दा द्वन्द्व बढाउने र सार्वजनिक हितभन्दा सीमित स्वार्थको संरक्षण गर्ने माध्यम बन्दै गएको देखिन्छ।
मानव सभ्यताको विकासक्रमलाई नियाल्ने हो भने राजनीति कुनै व्यक्तिको सत्ता प्राप्त गर्ने महत्त्वाकाङ्क्षाबाट मात्र जन्मिएको होइन। यसको प्रारम्भिक आधार मानिसको सामूहिक जीवन, सुरक्षा, सहअस्तित्व र साझा आवश्यकतामा निहित थियो। मानिस एक्लैभन्दा समूहमा सुरक्षित र सक्षम हुन्छ भन्ने अनुभूतिले सामाजिक संरचनाको विकास गर्यो। समूहमा बस्न थालेपछि नियम चाहियो, नियम कार्यान्वयन गर्न नेतृत्व चाहियो, विवाद समाधान गर्न साझा निर्णय प्रणाली चाहियो र सबैको हितलाई सम्बोधन गर्न सामूहिक व्यवस्थापन आवश्यक भयो। यही सामाजिक आवश्यकताको क्रमिक विकासले राजनीतिलाई जन्म दियो।
प्रारम्भिक मानव समाजमा स्रोतसाधनको उपयोग, श्रमको बाँडफाँट, सुरक्षा, न्याय र सामूहिक निर्णयका विषयहरू महत्त्वपूर्ण थिए। कसले के गर्ने, कसरी गर्ने र विवाद उत्पन्न हुँदा कसरी समाधान गर्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा नेतृत्व र शासनका संरचना विकसित भए। त्यसैले राजनीतिलाई केवल शासन गर्ने कला वा सत्ता प्राप्त गर्ने प्रतिस्पर्धाका रूपमा बुझ्नु यसको ऐतिहासिक र दार्शनिक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो। राजनीति वास्तवमा फरक आवश्यकता, विचार र स्वार्थ भएका मानिसलाई एउटा साझा सामाजिक संरचनाभित्र सहअस्तित्व कायम गराउने माध्यम हो।
प्राचीन ग्रिसका दार्शनिक अरस्तुले मानिसलाई ‘राजनीतिक प्राणी’ का रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनको विचारमा मानिस आफ्नो पूर्ण जीवन समाज र राज्यभन्दा बाहिर रहेर बिताउन सक्दैन। मानिसको वास्तविक जीवन सामूहिकताभित्र विकसित हुन्छ। अरस्तुका लागि राज्यको उद्देश्य केवल नागरिकको भौतिक सुरक्षा गर्नु थिएन, बरु उनीहरूलाई असल र अर्थपूर्ण जीवन बाँच्न आवश्यक वातावरण निर्माण गर्नु पनि थियो। यसले राजनीतिलाई सत्ताको सीमाभन्दा माथि उठाएर सामाजिक कल्याण र नागरिक जीवनको गुणस्तरसँग जोड्छ।
प्लेटोले न्यायपूर्ण राज्यको परिकल्पना गरे। जाँ-जाक रूसोले सामाजिक सम्झौताको अवधारणामार्फत नागरिकको सामूहिक इच्छा र साझा हितलाई राजनीतिक व्यवस्थाको आधार माने। यी दार्शनिकहरूको विचारमा भिन्नता भए पनि एउटा साझा सन्देश देखिन्छ—राजनीतिक व्यवस्थाको औचित्य समाज र नागरिकको जीवनलाई व्यवस्थित तथा न्यायपूर्ण बनाउनुमा छ।
तर इतिहास सधैँ आदर्शको बाटोमा मात्र हिँडेन। समाज जति जटिल हुँदै गयो, राजनीतिमा सत्ता, सम्पत्ति, वर्ग, जाति, धर्म, भूगोल र पहिचानका स्वार्थहरू पनि प्रवेश गर्दै गए। सामूहिक हितका लागि निर्माण भएका संस्थाहरू क्रमशः विभिन्न समूहका प्रभाव र नियन्त्रणको प्रतिस्पर्धामा पर्न थाले। राजनीतिक शक्ति सार्वजनिक जिम्मेवारीभन्दा निजी वा समूहगत स्वार्थको साधन बन्न थाल्यो। यहीँबाट राजनीति समाज जोड्ने माध्यम मात्र नरहेर समाजलाई विभाजन गर्ने सम्भावित औजार पनि बन्न पुग्यो।
वास्तवमा समाजमा विविधता हुनु समस्या होइन। फरक भाषा, संस्कृति, विचार, वर्ग, धर्म र राजनीतिक मान्यता हुनु सभ्य समाजको स्वाभाविक विशेषता हो। लोकतन्त्रको सुन्दरता पनि यही विविधतालाई स्वीकार गर्नुमा छ। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब विविधतालाई सामाजिक सम्पदाका रूपमा होइन, राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गर्न थालिन्छ। जब नागरिकको पहिचान उनीहरूको साझा राष्ट्रिय अस्तित्वभन्दा माथि राखिन्छ, जब फरक विचार राख्नेलाई विरोधी मात्र होइन शत्रुका रूपमा चित्रण गरिन्छ र जब असहमतिलाई लोकतान्त्रिक अधिकार नभई अपराधका रूपमा बुझिन्छ, तब राजनीति आफ्नो मूल उद्देश्यबाट विचलित हुन थाल्छ।
राजनीतिक प्रतिस्पर्धा लोकतन्त्रको अनिवार्य पक्ष हो। प्रतिस्पर्धाबिना नेतृत्वको मूल्याङ्कन हुँदैन, विकल्पको विकास हुँदैन र सत्तामाथि नागरिक नियन्त्रण कमजोर हुन्छ। तर प्रतिस्पर्धा र शत्रुताबीच ठूलो अन्तर छ। प्रतिस्पर्धाले विचारलाई बलियो बनाउँछ, शत्रुताले समाजलाई कमजोर बनाउँछ। एउटा स्वस्थ राजनीतिक संस्कृतिमा विपक्षीको अस्तित्व स्वीकार गरिन्छ, उसको विचारसँग असहमति राखिन्छ, तर उसको नागरिक अधिकार र सामाजिक सम्मानमाथि आक्रमण गरिँदैन। लोकतन्त्रमा बहुमतले शासन गर्न सक्छ, तर अल्पमतको आवाजलाई समाप्त गर्ने अधिकार प्राप्त गर्दैन।
आजको नेपाली राजनीतिमा यही विषय गम्भीर बहसको आवश्यकता बनेको छ। राजनीतिक दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धा क्रमशः विचार, नीति र कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धाभन्दा पनि आरोप–प्रत्यारोप, व्यक्तिकेन्द्रित आलोचना र सामाजिक मनोविज्ञानलाई प्रभावित गर्ने प्रतिस्पर्धामा सीमित हुँदै गएको देखिन्छ। कुनै दलको समर्थक हुनु अर्को दलको समर्थकलाई अपमान गर्ने कारण बन्न थालेको छ। कुनै नेताको आलोचना गर्दा उसको सम्पूर्ण समर्थक समूहलाई नै दोषी ठहर गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। सामाजिक सञ्जालले नागरिकलाई अभिव्यक्तिको ठूलो अवसर दिएको छ, तर यही माध्यमबाट राजनीतिक असहिष्णुता, भ्रम र कृत्रिम ध्रुवीकरण पनि तीव्र भएको छ।
पुराना राजनीतिक दलहरूप्रति जनताको असन्तुष्टि हुनु अस्वाभाविक होइन। लामो समयसम्म शासनमा रहेपछि उनीहरूले गरेका काम, पूरा नगरेका प्रतिबद्धता, संस्थागत कमजोरी र नेतृत्वको कार्यशैलीको मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। लोकतन्त्रमा कुनै पनि दल आलोचनाभन्दा माथि हुँदैन। तर पुरानो हुनु नै अयोग्यताको प्रमाण र नयाँ हुनु नै योग्यताको ग्यारेन्टी होइन। नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयले लोकतन्त्रमा विकल्प र प्रतिस्पर्धा विस्तार गर्न सक्छ। तर नयाँपन आफैँमा राजनीतिक दर्शन, संस्थागत क्षमता, सुशासन र दूरदृष्टिको विकल्प बन्न सक्दैन।
राजनीति व्यक्तिको लोकप्रियताभन्दा संस्थाको विश्वसनीयतामा टिक्नुपर्छ। कुनै एक व्यक्तिको लोकप्रियताले चुनाव जिताउन सक्ला, तर दीर्घकालीन शासन सञ्चालन गर्न नीति, विधि, संस्था, दक्ष जनशक्ति र जवाफदेही संरचना आवश्यक पर्छ। त्यसैले नेपाली राजनीतिले अहिले व्यक्तिको प्रशंसाभन्दा प्रणालीको विकास, नाराभन्दा कार्ययोजना र विरोधभन्दा संस्थागत सुधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने समय आएको छ।
राजनीतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सामाजिक विश्वास हो। समाजमा विश्वास कमजोर भयो भने कानुन र संस्थाहरू मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। नागरिकले राज्यका संस्थामाथि विश्वास गर्नुपर्छ, राजनीतिक दलहरूले एकअर्काको लोकतान्त्रिक अस्तित्व स्वीकार गर्नुपर्छ र नेतृत्वले सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रति इमानदार हुनुपर्छ। राजनीतिक असहमति हुनु स्वाभाविक हो, तर राष्ट्रिय हितका आधारभूत प्रश्नमा न्यूनतम साझा समझदारी आवश्यक हुन्छ। विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, रोजगारी, न्याय र सुशासन कुनै एउटा दलको मात्र एजेन्डा होइनन्। यी सम्पूर्ण समाजका साझा आवश्यकता हुन्।
नेपालजस्तो भौगोलिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधता भएको मुलुकमा राजनीतिको जिम्मेवारी अझ ठूलो हुन्छ। यहाँको विविधतालाई विभाजनको आधार बनाउनु होइन, राष्ट्रिय एकताको शक्ति बनाउनु आवश्यक छ। हिमाल, पहाड र तराईबीचको सम्बन्ध, ग्रामीण र सहरी क्षेत्रबीचको अन्तरनिर्भरता, विभिन्न समुदायको सहअस्तित्व र पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने जिम्मेवारी राजनीतिक नेतृत्वको हो। राजनीति केवल चुनाव जित्ने रणनीतिमा सीमित भयो भने यस्ता दीर्घकालीन सामाजिक प्रश्न ओझेलमा पर्छन्।
यस सन्दर्भमा पुस्तान्तरणको बहस पनि महत्त्वपूर्ण छ। पुस्तान्तरण भनेको पुराना सबैलाई विस्थापित गरेर नयाँ सबैलाई स्थापित गर्नु मात्र होइन। यो अनुभव र ऊर्जाबीचको सहकार्य हो। पुरानो पुस्तासँग भएको राजनीतिक अनुभव, संस्थागत ज्ञान र संघर्षको इतिहासलाई नयाँ पुस्ताको नवीन सोच, प्रविधिमैत्री दृष्टिकोण र परिवर्तनप्रतिको आकाङ्क्षासँग जोड्न सक्नुपर्छ। नयाँ पुस्ताले प्रश्न गर्नुपर्छ, पुरानो पुस्ताले प्रश्न सुन्न सक्नुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तनसँगै राजनीतिक संस्कार पनि परिवर्तन हुनुपर्छ। अनुहार फेरिएर मात्र राजनीति बदलिँदैन; निर्णय गर्ने विधि, जवाफदेहिताको स्तर र सार्वजनिक हितप्रतिको प्रतिबद्धता बदलिनुपर्छ।
हामीले बुझ्नुपर्ने अर्को यथार्थ के हो भने राजनीति समाजभन्दा अलग कुनै संरचना होइन। समाजकै सोच, संस्कार, मूल्य र व्यवहारको प्रतिबिम्ब राजनीति हो। समाजमा अवसरवादलाई स्वीकार गरिन्छ भने राजनीतिमा पनि अवसरवाद मौलाउँछ। समाजमा व्यक्तिपूजा गरिन्छ भने राजनीतिमा पनि व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्व बलियो हुन्छ। समाजमा फरक विचारलाई सम्मान गरिँदैन भने राजनीतिक दलभित्र पनि आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ। त्यसैले राजनीतिक सुधारको सुरुवात केवल संसद्, सरकार वा पार्टी कार्यालयबाट हुँदैन; नागरिक चेतना, सामाजिक व्यवहार र सार्वजनिक संस्कारबाट पनि हुनुपर्छ।
राजनीतिले समाजलाई जोड्नका लागि तीनवटा आधारलाई बलियो बनाउन आवश्यक छ। पहिलो, साझा उद्देश्य। नागरिकको राजनीतिक विचार फरक हुन सक्छ, तर समृद्ध, न्यायपूर्ण र समावेशी समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य साझा हुनुपर्छ। दोस्रो, संवाद र सहिष्णुता। असहमतिलाई दबाएर होइन, सुनेर र तर्कका आधारमा समाधान खोजेर लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। तेस्रो, संस्थागत जवाफदेहिता। कुनै पनि व्यक्ति वा दलभन्दा माथि संविधान, कानुन र सार्वजनिक हित हुनुपर्छ। यी आधार कमजोर हुँदा राजनीति व्यक्तिको इच्छामा निर्भर हुन्छ र समाज ध्रुवीकरणको जोखिममा पर्छ।
राजनीति गर्ने मानिसले आफ्नो आलोचकलाई शत्रु ठान्नु हुँदैन। आलोचना नेतृत्वलाई सुधार्ने अवसर हो। त्यस्तै, नागरिकले पनि आफ्नो प्रिय नेता वा दलका कमजोरीलाई प्रश्न गर्ने साहस राख्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा नागरिकको पहिलो निष्ठा कुनै व्यक्ति वा दलप्रति होइन, संविधान, लोकतान्त्रिक मूल्य र सार्वजनिक हितप्रति हुनुपर्छ। राजनीतिक दलहरू नागरिकका प्रतिनिधि संस्था हुन्, नागरिक स्वयं दलका स्वामित्वमा रहेका वस्तु होइनन्।
आज हामीले राजनीतिलाई फेरि यसको मूल उद्देश्यसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ। राजनीतिले कसलाई हरायो भन्नेभन्दा समाजलाई के उपलब्धि दियो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ। कुन नेताको भाषण लोकप्रिय भयो भन्नेभन्दा कुन नीतिले नागरिकको जीवन सहज बनायो भन्ने मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। कति मानिस आफ्नो पक्षमा उभिए भन्नेभन्दा फरक विचार भएका मानिसलाई पनि साझा राष्ट्रिय उद्देश्यमा जोड्न कति सफल भइयो भन्ने प्रश्न नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा बन्नुपर्छ।
अन्ततः राजनीति समाजमाथि शासन गर्ने अधिकारको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, समाजप्रति जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने सार्वजनिक प्रतिबद्धता हो। यसको सफलता विरोधीलाई पराजित गर्न सक्नुमा मात्र होइन, असहमतिलाई समेत सम्मान गर्दै साझा भविष्य निर्माण गर्न सक्नुमा छ। समाजलाई विभाजित गरेर प्राप्त गरिएको सत्ता अस्थायी हुन सक्छ, तर समाजलाई जोडेर निर्माण गरिएको विश्वास दीर्घकालीन हुन्छ।
राजनीतिको जन्म मानिसलाई जोड्न भएको थियो, सत्ता प्राप्तिका लागि मानिसलाई छुट्याउन होइन। त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सुधार सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिको उद्देश्य र संस्कार परिवर्तन गर्नु हो। समाजलाई आफ्नो पक्षमा विभाजित गर्ने होइन, आफ्नो विचारसँग असहमत मानिसलाई समेत समाजको साझा भविष्यप्रति जिम्मेवार बनाउने राजनीति नै वास्तविक लोकतान्त्रिक राजनीति हो।
अन्ततः देश कुनै एउटा दलको हुँदैन, कुनै एउटा नेताको हुँदैन र कुनै एउटा विचारधाराको पनि हुँदैन। देश सबै नागरिकको साझा अस्तित्व हो। त्यसैले राजनीति पनि सबैलाई जोड्ने साझा जिम्मेवारी बन्नुपर्छ।

