तहल्का मच्चाइरहेको सलिम-जावेदको जोडी कसरी टुट्यो?

सलिम-जावेदको कथामा आधारित डकुमेन्ट्री सिरिज ‘द एंग्री योङ म्यान’ मंगलबार प्राइम भिडियोमा रिलिज भएको छ। भारतीय सिनेमाको इतिहासमा यो एक ठूलो घटना हो।

सामान्यतयाः अभिनेता, अभिनेत्री, निर्माता, निर्देशक, संगीतकार र गायकको बायोपिक वृत्तचित्र बनाइन्छ। तर अहिलेसम्म पटकथा लेखकको बायोपिक बनेको थिएन।

लेखकबिना कुनै पनि चलचित्रको कल्पना गर्न सकिँदैन। तर चलचित्रको सफलताको चर्चाबाट लेखक भने प्रायः गायब नै रहन्छन्।

सलिम-जावेदले लेखेको ‘मिस्टर इन्डिया’ चरित्र जस्तै। तर ५० वर्ष बितिसक्दा पनि सलिम-जावेद फिल्म लेखनमा अतुलनीय पात्र हुन्।

एउटै नाममा दुई लेखकले के लेख्थे?
जब म ठूलो हुँदै गएँ पहिलो पटक जञ्जीर हेर्दा लाग्यो कि अमिताभ बच्चनले क्या गजबको लाइन बोले- ‘बस्न नभनेसम्म नम्र भएर उभिनुहोस्, यो प्रहरी चौकी हो, तिम्रो बाउको घर होइन!’

म अमिताभ बच्चनको फ्यान बनिसकेको थिएँ। तर पछि अमिताभ आफैँले सोचेर यो लाइन नबोलेको खुलासा भयो। उक्त लाइन सलिम-जावेदले लेखेका हुन् भनेर मलाई भनियो। मेरो बाल्यकालका धेरै वर्षसम्म मलाई लागिरह्यो कि यति गजबका लाइनहरू लेख्न सक्ने एक मात्र व्यक्ति सलिम जावेद हुन्।

हाम्रो एक पारिवारिक साथीको नाम पनि सलिम जावेद थियो।

अमिताभ बच्चनको फ्यान बनेकाले मैले उनका धेरै फिल्म हेरेँ। ती सबै फिल्ममा एउटा कुरा समान थियो– सबै फिल्मका पटकथा सलिम जावेदले लेखेका थिए।

पछि थाहा भयो कि यी दुवै फरकफरक व्यक्ति/लेखक हुन्, जसले सँगै फिल्म लेख्छन्। यो ठूलो आश्चर्य थियो मेरा लागि। तर मेरो मनमा प्रश्न उठ्यो- दुई लेखकमध्ये कसले चाहिँ के लेख्छ त?

जावेद अख्तरले ‘मेरो साथमा बंगला, कार, बैंक ब्यालेन्स छ’ लेखेका होलान्। अनि यसपछि लाइन ‘मेरे पास माँ है’ भन्ने लाइन चै सलीम खानले?

‘जबसम्म तिमीलाई बस्न भनिँदैन…’ सलिम खानले लेखेको हुन सक्छन्। र त्यसपछिको ‘यो प्रहरी चौकी हो, तिम्रो बाउको घर होइन’ जावेद अख्तरले लेखेको हुन सक्छ?

के जयका पङ्क्तिहरू सलिम खानले लेखेका थिए र वीरुको पङ्क्ति जावेद अख्तरले लेखेका थिए?

मेरो बाल्यकालमा फिल्मप्रति म पागल थिएँ, एउटै नाममा डाइलग लेख्ने दुई जना हुन् भन्ने थाहा पाएपछि मलाई मनपर्ने डायलगको क्रेडिट आधाआधा बाँढेर दिन्थेँ, त्यसैमा खुसी हुन्थेँ।

यो जोडीमा कसको कस्तो भूमिका थियो?
धेरै वर्षपछि जब म फिल्मी पत्रकारितामा संलग्न भएँ र सलिम खान र जावेद अख्तरलाई छुट्टाछुट्टै भेटेँ। प्रश्न अझै बाँकी नै थियो। चलचित्र लेखनमा मूलतः तीनवटा कुरा महत्वपूर्ण हुन्छन्– कथा, पटकथा र संवाद। यी तीनको श्रेय सलिम-जावेदलाईसँगै दिइएको थियो।

२०१४ मा मेरो पहिलो पुस्तक (राजेश खन्नाको जीवनी)को भूमिका सलिम खानले लेखेका थिए। उनीसँगको मेरो भेटमा, जब मैले उनलाई यो जोडीमा कसले के काम गरेको थियो भने  सोधें। उनले भने, ‘हाम्रो ट्युनिङ यति बलियो थियो कि मेरो काम कहाँबाट सुरु भयो र जावेद साबको काम कहाँ पुग्यो भन्न गाह्रो भयो। यो स्वचालित रूपमा हुन्थ्यो। यो एक जटिल रचनात्मक गतिविधि हो। हामी दुबैको दिमागले ठ्याक्कैसँगै काम गर्‍यो।’

यो सीधा जवाफ थिएन। मैले अलिकति खोजेँ तर स्पष्ट जवाफ पाइनँ। त्यसपछि जब जावेद अख्तरलाई वर्षौं अघि एक अन्तर्वार्तामा सोधिएको थियो। उनले जवाफ दिएका थिए, ‘हामी दुई जना व्यक्ति थियौं जसले एक टोलीको रूपमा काम गर्यौं। कसले के गर्यो त्यसको जवाफ दिनु उपयुक्त छैन।’ अर्थात् यहाँ पनि कुरा स्पष्ट भएन।

सलिम-जावेदमाथिको चर्चित पुस्तक ‘रिटन बाइ सलिम–जावेद’ लेखेका लेखक दीपतोकीर्ति चौधरीले मलाई भनिन्, ‘लेखन कार्यलाई बाँडफाँट गर्ने तरिकाबारे जावेद साहेब प्रायः भन्नुहुन्थ्यो- म संज्ञाहरू लेख्थे र सलिमले त्यसलाई प्रयोग गर्थे।’

निस्सन्देह, यो एक  मजाकपूर्ण तरिकाले प्रश्न बेवास्ता गर्ने शैली थियो। दुवैले यो प्रश्नलाई वर्षौंसम्म टाढै राखे।

जब जावेदले रहस्य खुलाए
यसबारे फिल्म उद्योगका विभिन्न व्यक्तिहरूबाट गफ पनि सुनिएको थियो, जसमध्ये प्रमुख थियो, ‘सबैले जावेद साब लेखिरहेका थिए। सलिम साबको काम पिआर र स्क्रिप्ट न्यारेसनसम्म विस्तार भयो। सबै स्क्रिप्टहरू हलिउड फिल्महरूमा आधारित थिए। शोलेको आइडिया ‘मेरा गाँव मेरा देश’ को नक्कल थियो। दुवै एकदमै घमण्डी थिए। निर्माताहरूको अगाडि अनौठा शर्त राख्थे। आदि..।’ तर वास्तविक प्रश्न बाँकी नै थियो। अन्ततः वर्षौंपछि यो आधारभूत प्रश्नको जवाफ जावेद अख्तरबाट आयो।

गत वर्ष (मे २०२३) लण्डनको प्रसिद्ध ब्रिटिस लाइब्रेरीमा नसरीन मुन्नी कबीरद्वारा लिखित पुस्तक ‘जावेद अख्तर-टकिङ लाइफ’ को विमोचनमा जावेद अख्तरसँग लामो कुराकानी गर्ने मौका पाएँ। मैले फेरि प्रश्न सोधेँ- तपाईको र सलिम खानको टोलीमा कसले के गर्यो?

यसपटक उनले खुलेर जवाफ दिए। ‘हामीले लेखेका अधिकांश चलचित्रको स्टोरी आइडिया र कथा प्रायः सलिम साहबको थियो।  दिवार, त्रिशूल, शोले र डनको स्टोरी आइडिया सलिम साहेबबाट आएको हो। कथाको ट्विस्ट एन्ड टर्न र योङ एंग्री म्यानको आइडिया पनि उहाँकै थियो।’

नसरीन मुन्नी कबीरको त्यही नयाँ पुस्तकमा जावेद अख्तरले कथाको आइडियाको श्रेय सलिम खानलाई स्पष्ट रूपमा दिए। अनि भने, ‘शोलेमा एक ठाकुर छन्, जसको हात खतरनाक खलनायकले काटिदिएको छ। त्यो ठाकुरले आफ्नो गाउँको सुरक्षाका लागि दुई जना युवालाई बोलाउँछन्। यो सम्पूर्ण आइडिया सलिम साहबको थियो।’

शोलेको सन्दर्भमा जावेद अख्तर अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा पनि स्वीकारे, ‘शोलेको स्क्रिप्ट लेख्दा रमेश सिप्पी पनि हामीसँगै थिए। तर, त्यसको श्रेय उनलाई दिइएन।’

यो त सलिम खानको योगदान बारेको चर्चा थियो। त्यसो भए तपाईंको योगदान के थियो? मैले जावेद अख्तरलाई सोधें।

‘हामी दुवै जना मिलेर पटकथा लेख्थ्यौं। उनको कथाको आइडिया १०–१५ मिनेटको हुन्थ्यो। त्यसपछि हामी मिलेर एक–एक दृश्य लेख्थ्यौँ र पूरा साढे दुई घण्टाको फिल्म लेख्थ्यौँ। स्क्रिनप्लेका क्रममा पनि नयाँ पात्र, नयाँ घटना र दृश्य थपिएका छन्, जसमा हामी दुवैको योगदान छ। यसको श्रेय एक जनालाई मात्रै जाँदैन। पटकथापछि संवाद लेखन मेरो जिम्मामा पर्थ्यो।’

यसको अर्थ ‘दीवार’ को ‘मेरे पास मां है’ वा ‘मैं जब भी किसी दुश्मनी मोल लेता हूं तो सस्ते महंगे की परवाह नहीं करता’ अथवा ‘डन’को ‘पकड़ना मुश्किल ही नहीं नामुमकिन है’ यी सबै शानदार लाइन जावेद अख़्तरको कलमबाट निस्किएका हुन्? मैले थप प्रश्न गरे। जावेदको उत्तर थियो, ‘हो। तर एउटै फिल्म डनको कमालको कथा र ट्विस्ट पूर्णरुपमा सलिम साहबको थियो।’

सफलताको त्यो अवधि
सलिम-जावेद जोडीले सँगै २४ वटा फिल्म लेखेका थिए। जसमध्ये २० फिल्म सफल भएका थिए। यो ठूलो रेकर्ड हो। तर आफ्नो सफलताको अवधिमा दुवैलाई उनीहरुको फिल्मको कथा मौलिक नभई हलिउड फिल्मबाट प्रभावित भएको आरोप लागेको थियो।

मैले सलिम साहबलाई सोध्दा उनले भने, ‘हेर्नुस्, यो संसारमा केही पनि मौलिक छैन। सबै कुरा कतै न कतै भएको छ। यदि कसैले यो मौलिक काम हो भन्यो भने उसले झुट बोलेको बुझ्नुपर्छ। हामीले कहिल्यै नक्कल गरेनौं। म धेरै पढ्छु, लगभग हरेक दिन पुस्तकालय जान्छु। हरेक विषयका किताब र उपन्यास पढ्छु। हामीसँग एउटा सिनका लागि धेरै वटा आइडिया हुन्थे।’

विदेशी फिल्मको प्रभावबारे जावेद अख्तरले भनेका थिए, ‘हामी हाम्रा क्लासिक फिल्मबाट बढी प्रभावित भयौं। मुगल-ए-आजम, भारत माता, गंगा-जमुना। तर मलाई अमेरिकी फिल्म र उपन्यास पनि निकै मन पर्थ्यो। जेम्स ह्याडली चेस र रेमन चन्डलरका उपन्यासहरू मन पर्यो। उनले एक लाइनरको प्रभाव बुझे। म प्रगतिशील लेखकहरूबाट धेरै प्रभावित थिएँ।

खासमा किशन चन्दर, म धेरै पढ्थें। मलाई कुनै किताब मन पर्यो भने सलिम साहबलाई पनि दिन्थेँ। जब ‘जंजीर’ हिट भयो, कसैले यो हलिउड फिल्म ‘डर्टी ह्यारी’को नक्कल हो भनेर लेख्यो। हेर्नुहोस्, दुवै फिल्ममा एउटै समानता छ। ‘जन्जीर’ को कथा सलिम साहबले लेखेका थिए र म तिमीलाई भन्छु, ‘डर्टी ह्यारी’ फिल्म हिन्दीमा बनेको थियो। त्यसको नाम थियो‘खून खून’ (१९७३)। जुन नराम्ररी पिटिएको थियो।’

जब सुपरस्टार जोडीको ब्रेकअप भयो
हरेक सफलताको एउटा आयु हुन्छ। सलिम-जावेदको जोडी पनि सन् १९८१ जुन महिनामा टुट्यो। त्यसपछि दुवैले एक्लै फिल्म लेख्न थाले। जावेद अख्तरले बेताब, दुनिया, मशाल, अर्जुन, डकैत, मेरी जंग र रूप की रानी चोरों का राजा जस्ता फिल्म लेखेका थिए। जसमध्ये बेताब र अर्जुन पनि सफल भए।

सलिम खानले नाम, कब्जा, तुफान, अकेला र पत्थर के फूल जस्ता फिल्महरू लेखेका थिए। त्यसमध्ये ‘नाम’ मात्रै हिट भयो। सलिम-जावेदले जोडीको रूपमा पाएको ब्लकबस्टर सफलता, दुवैले एकल पटकथा लेखकको रूपमा दोहोर्याउन सकेनन्।

उनका जीवनीकार दीपतोकीर्ति चौधरीले ती सबै चलचित्र सत्तरीको दशकमा लेख्दा धेरै नयाँपन भएको बताए । जन्जीर, दिवार, त्रिशूल वा एंग्री यंग म्यान जस्ता केही पनि हिन्दी सिनेमामा यसअघि भएको थिएन। सलिम-जावेद अलग भएपछि पनि उनले एउटै क्यारेक्टर लेख्न जारी राखे।

सन्जय दत्त सलिम खानले लेखेको फिल्मको एंग्री यंग म्यान हुन् – सन् १९८० को बेरोजगार, निराश युवा।

फिल्मी दुनियाँमा कस्तो दबदबा थियो?
सलिम-जावेदलाई नजिकबाट चिन्नेहरू भन्छन्- यो जोडीको ब्रेकअपपछि अर्को विशेष कुरा पनि हराएको थियो। सँगै उनीहरूले एकअर्काको आत्मविश्वास बढाए।

यस सम्बन्धमा एउटा घटना सुनाउँदै लेखक दीपतोकीर्ति चौधरी भन्छन्, ‘उनी पटकथा लेखनका डन थिए, कल्पना गर्नुहोस् जञ्जीर रिलिज हुँदा यसको पोस्टरमा निर्देशक–निर्माताको नाम थियो तर लेखकको नाम थिएन। सलिम-जावेद निडर थिए। उनले एक व्यक्तिलाई पैसा दिए र रातभर सहरभर लगाइएका पोस्टरहरूमा ‘सलिम-जावेदले लेखेका’ लेख्न भने। यो पहिले कसैले गरेको थिएन। यो एउटा अचम्मको घटना हो र मलाई लाग्छ कि यी दुबैले एकअर्कालाई यस कामको लागि प्रोत्साहित गरेको हुनुपर्छ। यो जोडीको ब्रेकअप पछि, उनीहरुको हिम्मत पनि हराएको थियो।’

त्यसपछि अन्तिम पटक फिल्म ‘मिस्टर इन्डिया’मा सलिम-जावेदले एकसाथ काम गरे।  यो फिल्म सन् १९८७ मा रिलिज भएको थियो। यसपटक पनि उनीहरुको नामले जादुगर्यो र फिल्म ब्लकबस्टर भयो।

तर, ‘जावेद अख्तर–टकिङ लाइफ’ नामक पुस्तकमा जावेद अख्तर भन्छन्, ‘मिस्टर इन्डियाको सम्पूर्ण पटकथा र त्यसपछि संवादहरू मैले आफैंले लेखेको थिएँ। मैले निर्माता बोनी कपूरलाई यसको क्रेडिटमा सलिम-जावेदको नाम समावेश गर्न आग्रह गरेँ। किनभने यो आइडियाको जन्म ‘सलिम-जावेद युग’ मा भएको थियो।’

त्यो युग फेरि आएन तर यसको प्रभाव अहिले पनि हिन्दी सिनेमामा सुनिन्छ। वर्षौंअघि गुरु दत्तका फिल्म लेख्ने चर्चित फिल्म लेखक अबरार अल्वीलाई सलिम खानले भनेका थिए, ‘तिमीले देख्नेछौ, एक दिन लेखकले फिल्मको नायकभन्दा बढी शुल्क लिनेछन्।’

अबरार अल्वी अचम्ममा परे। उनले आँखा तन्काउँदै भनेका थिए, ‘तिमी जे भन्छौ। यो कहिले हुने छैन।’ तर सलिम-जावेदको जोडिले त्यो काम गरेर देखायो। फिल्म ‘दोस्ताना’का लागि सुपरस्टार अमिताभ बच्चनभन्दा उनीहरुले पचास हजार रुपैयाँ बढी पारिश्रमिक पाए। आजका फिल्म लेखकहरूको अवस्था हेर्दा सलिम-जावेदले जे गरे, त्यो दोहोर्‍याउन गाह्रो मात्रै होइन असम्भव छ।

–बीबीसी हिन्दी