कर्पोरेट बुकिङ के हो? भारतीय फिल्ममा यस्तो किन भइरहेको छ?

२०२३ मा भारतीय फिल्मको व्यापारबारे चर्चा गर्दा ‘अर्गानिक’ र ‘कर्पोरेट’ शब्द निकै प्रयोगमा आए। निर्माताले आफैं टिकट खरिद गर्ने, कर्पोरेट बुकिङ गर्नेजस्ता खराब काम फिल्म उद्योगका खेलाडीहरुले धेरै गरे, जसकारण महामारीपछिको दुनियाँमा सामाजिक सञ्जालमा यस विषयमा बहस सोझियो।

अप्रिल २०२२ मा यी सबै सुरु भएको थियो, जतिबेला एक एक्सन फिल्मले झन्डै ९० हजार टिकट एडभान्समा बेचेर पनि ६ करोड ५० लाख भारुको सामान्य ओपनिङ गर्‍यो। जबकी, सामान्य रुपमा सोच्दा ९० हजार टिकट बिक्री हुनुले १५ करोडको ओपनिङ हुने संकेत गर्छ।

२० करोडको टिकट नाटकीय बिक्री
बुकिङ प्याटर्नलाई मिहिन रुपमा हेर्न भित्तामा लेखिएको अक्षर हेर्नुपर्छ, बोर्डमा हाउसफुल लेखिएको हुन्छ। तर हलमा दर्शक हुँदैनन्। हामी सबै मौन बस्यौं र मौनताले भारतीय फिल्म उद्योगमा नयाँ अभ्यास जन्मायो। वीरताले भरपुर यस फिल्मको टिकट किन्नमै १० करोड रुपैयाँ लगानी गरेको थियो भन्ने केही समयपछि खुल्छ। २०२३ मा भएको एउटा घटनाले कर्पोरेट र स्व–खरिदको योजनालाई पुनर्परिभाषित गर्‍यो । यस दौरान ती व्यक्तिहरुको पनि नाम घोषणा गरियो, जसले टिकट किनेका मात्रै थिएनन्, त्यसको वितरण पनि गरेका थिए।  उनीहरुले लाखौंको संख्यामा टिकट किनेका थिए, तर यसले फिल्मको व्यवसायमा थोरैमात्र फरक पार्‍यो।

अचम्मलाग्दो कुरा, २० करोड भारु मुल्य बराबरको टिकट किनिएको फिल्म पनि असफल भयो। जुन २०२३ मा रिलिज भएको अर्को एक फिल्मले लामो समय ‘शो’ टिकाउन आफैंले टिकट किनेको थियो। यसका लागि ७ करोड भारु खर्च गरिएको थियो।

जुलाई २०२३ मा कर्पोरेट बुकिङले निरन्तरता पायो, यतिबेला विभिन्न ब्रान्डहरु आफ्ना उपभोक्तालाई सित्तैमा टिकट बाँड्न एकजुट भएर आए। निर्माताहरुले आफ्नो फिल्म धेरै दर्शसम्म पुर्‍याउनका लागि २० करोड भारु बराबर टिकट विभिन्न ब्रान्डहरुमार्फत खरिद गराए,  त्यसपछि दर्शकलाई सित्तैमा बाँडें।

हामीले सेल्फ बुकिङ र कर्पोरेट बुकिङबीचको अन्तर बुझ्न जरुरी छ। केही फिल्मका हकमा निर्माता आफैं टिकट किनेका हुन्छन्। अन्य केही सिनेमा त्यस्ता छन्, जहाँ कर्पोरेट संस्थाले टिकट किन्छन् र आफ्नो कर्मचारी तथा उपभोक्तालाई सित्तैमा बाँडिदिन्छन्।

दुबै अभ्यास गलत हुन्। यी दुबै अवस्थामा फिल्मप्रेमीले कन्टेन्टको वास्तविक उपयोग गरेका हुन्नन्। अर्को भाषामा भन्नुपर्दा कन्टेन्ट मन पराएकाले कोही फिल्म हेर्न गएको हुँदैन। कर्पोरेट बुकिङको अभ्यास वर्षौंदेखि थियो, तर अहिले जुन स्तरमा भइरहेको छ, त्यस्तो थिएन।

२०२३ मा ७० करोड भारु स्व–खरिद

२०२३ मा अन्तिम रिलिजहरुबारे चर्चा गरौं। दुवै फिल्म डिजिटल दुनियाँमा स्व–खरिदका कारण चर्चामा थिए। र, केही दिनका शो नियाल्दा केही अनियमित भएको इशारा मिल्छ। एउटा फिल्मले शुक्रबार टिकट किन्यो।  नयाँ शो पाउन र अर्को फिल्मका लागि बक्स अफिसमा राम्रो नम्बर देखाउन यस्तो गरिएको थियो। दुईवटा फिल्मले यसरी ७० करोड भारु खर्च गरेका थिए। एउटा ३० करोड भारुको टिकट आफैं किनेको थियो। अर्कोले ४० करोड भारु। माथि उल्लेख भएका धेरै फिल्मले बिएमएसमा शो हाउसफुल थियो र हलभित्र कोही दर्शक थिएनन्। (लेखक आफैं केही हाउसफुल शोको जाँच गर्न हल छिरेका थिए र यसको भिडियो प्रमाण छ।)

यसरी टिकट किन्नुको अर्थ छ? उद्योगलाई थाहा छ र अहिलेको सामाजिक सञ्जालको दुनियाँमा दर्शकलाई समेत थाहा छ। फिल्म दर्शकको खपतका लागि बनाइन्छ र यसलाई हलमा पास गर्ने जिम्मा दर्शककै काँधमा छ। टिकट किन्ने (आफैं वा कर्पोरेट)ले कलेक्सनमा आएको कमीलाई रोक्ला, तर समग्रमा कुनै फरक पार्दैन।

हाम्रो उद्योगमा सफलता र असफलता सबैतिर चिन्हित हुन्छ। र, नतिजालाई आफ्नो पक्षमा पार्ने कोसिस गर्नुभन्दा यसलाई स्विकारेर अघि बढ्नु नै राम्रो हो। यो अभ्यासले बक्स अफिसको शुद्धता र रिर्पोटिङको मज्जालाई मार्छ। कर्पोरेटले टिकट किन्ने कामा चाडवाडमा चल्छ। यस्तोमा पनि हल पुग्ने मानिसका लागि टिकट किनिदिने हो। हल खाली भएर हाउसफुल हुनु ‘डिज्यास्टर’हो। आशा गरौं, हामीले खराब अभ्यास गर्नभन्दा राम्रो फिल्म बनाउन धेरै प्रयास गर्नेछौं।

कर्पोरेट बुकिङ किन भइरहेको छ?
र, अब हामी यस लेखको मुख्य बुँदामा आउँदैछौं; किन कर्पोरेट बुकिङ र  स्व–खरिद चलिरहेको छ। यसका धेरै पक्षहरु छन्। धेरैजसो चलचित्रले ओटिटी प्लेफर्मसँग स्लाबमा आधारित सम्झौता गरेका हुन्छन्। जस्तो, कुनै फिल्मले हलमा निश्चित रकमभन्दा धेरै उठायो भने त्यही आधारमा डिजिटल प्लेटफर्मबाट प्रिमियम मुल्य पाउँछन्। टिकटको स्व–खरिदलाई मार्केटिङ खर्चकै रुपमा लिइन्छ, किनकी निर्माताले प्रायजसो खर्च गरेको रकम ५० प्रतिशत फिर्ता पाउँछन्। उदाहरणका लागि – एक्स (निर्माता)ले १५ करोड रुपैयाँ टिकट किन्न खर्च गर्‍यो, ६ करोड ५० लाख रुपैयाँ उसकै पकेटमा टिकट बिक्रीबापत निर्मातालाई प्राप्त हुने रकमका रुपमा फिर्ता आउँछ।

यसबाहेक अभिनेताहरु पनि टिकट स्व–खरिदमा संलग्न भएका उदाहरण छन्। उनीहरु आफ्नो न्युनतम ओपनिङको छवि कायम राख्न यस्तो काम गर्छन्। केही फिल्मका हकमा निर्माता र अभिनेताले आ–आफ्नो भाग छुट्टयाएर टिकट किन्ने बजेट निर्धारण गरेका हुन्छन्, यसले निर्मातामाथिको भार कम हुन्छ।

२०२३ मा रोकिने आशा गरिएका कुरा २०२४ मा दोहोरिन सक्छ, त्यसैले यो लेख लेख्न महत्वपूर्ण छ। निर्माताहरु ब्रान्ड र एजेन्सीसँग टिकट किन्ने प्रस्ताव लिएर जाने गरेको विषय अहिल्यै फिल्म उद्योगमा बहसमा छ। यस्तो अवस्थामा कर्पोरेट सहयोग रहेका फिल्मलाई अर्गानिक फिल्मको दाँजोमा सधैं केही सहज हुन्छ। यदि यस्तै ट्रेन्ड जारी रह्यो भने फिल्मबारे निर्णय गर्दा कर्पोरेट एडेड हिट (कर्पोरेट सहयोगप्राप्त हिट), अर्गानिक हिट, फ्लप डिस्पाइट कर्पोरेट (कर्पोरेट सहयोगका बाबजुद फ्लप) र अर्गानिक फ्लपजस्ता शब्दावली प्रयोगमा आउन सक्छ।

– पिंकभिल्ला डटकमबाट