सन् १९५३ मा अमेरिका र बेलायतले इरानमा गराएको त्यो सत्तापलट

त्यस रात इरानको राजधानी तेहरानको वातावरणमा भारी बेचैनी थियो। मध्यरातमा सैनिकहरूले भरिएको एउटा ट्रक प्रधानमन्त्रीलाई पक्राउ गर्न प्रस्थान गर्‍यो, तर पहिले नै खबर पाएका कारण प्रधानमन्त्रीका वफादार अधिकारीहरूले ती सैनिकहरूलाई नै नियन्त्रणमा लिए। यद्यपि, यो स्थिति धेरै दिनसम्म टिकिरहन सकेन। सत्तापलटको यो षड्यन्त्रको जरा निकै गहिरो थियो।

यो इरानको हालैका विरोध प्रदर्शनहरूको कुरा होइन, बरु १५ अगस्ट १९५३ को रातको कुरा हो, जब इरानी प्रधानमन्त्री मोहम्मद मुसद्दिकलाई हटाउन यस्तो षड्यन्त्र रचिएको थियो, जसमा अमेरिका र बेलायतसहित स्वयम् इरानका शाह पनि संलग्न थिए। मोहम्मद मुसद्दिक चार दिनपछि नै यस षड्यन्त्रको शिकार भए र उनको सरकारको सत्तापलट गरियो।

हालैका प्रदर्शनका क्रममा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका बयानहरूले फेरि एकपटक यस कारबाहीको सम्झना ताजा गराइदिएका छन्। इरानको तर्फबाट पनि अमेरिकालाई देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्न चेतावनी दिइएको छ।

स्मरण रहोस् कि सीआईएले सन् २०१३ मा सार्वजनिक गरेका दस्तावेजहरूमा पहिलोपटक आधिकारिक रूपमा स्वीकार गरिएको थियो कि १९५३ मा सीआईएले मुसद्दिक सरकार ढाल्न मुख्य भूमिका खेलेको थियो। ती दस्तावेजहरूको एक हिस्सामा लेखिएको थियो कि इरानमा सैन्य सत्तापलट सीआईएको निर्देशनमा अमेरिकी विदेश नीतिको एक कदमको रूपमा गरिएको थियो।

यस्तो अवस्थामा बीबीसीले यस लेखमा ती घटनाहरूलाई समेट्ने प्रयास गरेको छ, जब आजभन्दा लगभग ७३ वर्षअघि अमेरिका र बेलायतले इरानी सरकारको सत्तापलट गरेका थिए। तर यसको कारण के थियो?

बेलायत र इरानी तेल
यो कथा सन् १९०८ मा इरानमा तेलको खोजीसँगै सुरु भएको हो। बेलायतले इरानी ‘काजार’ शासकसँगको एक सम्झौताअन्तर्गत ‘एंग्लो-पर्शियन आयल कम्पनी’ मार्फत तेलको आम्दानीको ८० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा कुम्ल्याइरहेको थियो भने इरानले आफ्नै प्राकृतिक स्रोतबाट केवल १० देखि १२ प्रतिशत हिस्सा मात्र पाउँथ्यो।

सन् १९२५ मा काजार बादशाह अहमद शाहलाई हटाएर रजा शाहले पहलवी वंशको जग बसाले। उनी १९४१ सम्म इरानका शाह रहे, त्यसपछि उनलाई गद्दीबाट हटाएर उनका छोरा मोहम्मद रजा पहलवीलाई सत्ता सुम्पिइयो।

युनिभर्सिटी अफ टेक्ससका लागि वुल्फगाङ्ग के. क्रेसिनले गरेको एक शोधका अनुसार, १९४० को दशकको अन्त्यतिर ब्रिटिस तेल कम्पनीविरुद्ध जनतामा असन्तोष बढ्न थालेको थियो। अमेरिकी पत्रकार स्टेफन किन्जरले आफ्नो पुस्तक ‘अल द शाह्स मेन’ मा लेखेका छन् कि इरानले विदेशी नियन्त्रण कम गर्न कम्पनीको अडिट गर्ने प्रयास गरेको थियो।

तर जब कम्पनीले इरानी सरकारलाई सहयोग गर्न अस्वीकार गर्‍यो, सन् १९५१ मा इरानी संसद्ले तेल उद्योगको राष्ट्रियकरणको पक्षमा मतदान गर्‍यो र यस कानुनका प्रमुख समर्थक डाक्टर मोहम्मद मुसद्दिकलाई प्रधानमन्त्री चुनियो।

इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिकाका अनुसार, जब बेलायतले आफ्नो हित खतरामा देख्यो, उसले मोहम्मद मुसद्दिकको सरकारलाई कमजोर र अस्थिर बनाउन एक गुप्त अभियान सुरु गर्‍यो।

सुरुमा बेलायती सरकारले संसदीय आदेशमार्फत शाहलाई मुसद्दिकलाई पदबाट हटाउन राजी गराउने प्रयास गर्‍यो, तर यो चाल असफल भयो र उल्टै मुसद्दिकको लोकप्रियता बढ्यो भने शाहको स्थिति कमजोर भयो। विद्रोहको माध्यमबाट सरकार गिराउनका लागि बेलायतले एक्लै जिम्मेवारी लिनुको सट्टा अमेरिकालाई साथमा लिने प्रयास गर्‍यो र शीतयुद्धको खतरालाई बढाइचढाइ गरियो। मुसद्दिक इरानी कम्युनिस्ट पार्टीको नजिक जाँदैछन् भन्ने अफवाह फैलाइयो, जबकि उनी खुल्ला रूपमा साम्यवादका विरोधी थिए।

मोहम्मद मुसद्दिकविरुद्ध बेलायत र अमेरिकाको गठबन्धन
अमेरिकी म्यागजिन ‘टाइम’ ले मोहम्मद मुसद्दिकलाई १९५१ को ‘म्यान अफ द इयर’ घोषणा गरेको थियो, जसले ‘अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा निकै सक्रिय नीति अपनाए, यति सक्रिय कि हजारौँ माइल टाढाका देशका मन्त्रालयहरूमा अबेर रातिसम्म बत्ती बलिरहन्थे। मानिसहरू उनीप्रति मुग्ध थिए।’

तर किन्जरका अनुसार मुसद्दिकलाई सम्झौता नगर्ने व्यक्तिको रूपमा हेर्दै बेलायती प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिल र अमेरिकी राष्ट्रपति आइजनहावरको सरकारले १९५३ को सुरुमा उनको सरकार गिराउने निर्णय गर्‍यो। यस कारबाहीलाई अमेरिकाले ‘अपरेसन एजेक्स’ र बेलायतले ‘अपरेसन बुट’ नाम दिएका थिए।

न्युयोर्क टाइम्सका लेखक जेम्स राइजनले इरानी आर्किटेक्चरका विशेषज्ञ र सत्तापलटका प्रमुख योजनाकारमध्येका एक डाक्टर डोनाल्ड एन. विल्बरलाई उद्धृत गर्दै लेखेका छन् कि मार्च १९५३ मा सीआईएको तेहरान स्टेशनले एक इरानी जनरलले सैन्य सत्तापलटका लागि अमेरिकी दूतावाससँग सम्पर्क गरेको जानकारी दिएको थियो।

जुलियन बोर्जरले ‘गार्जियन’ मा बेलायती गुप्तचर निकाय एमआई-६ का इरानी स्टेशन प्रमुख नर्मन डार्बीशायरको अन्तर्वार्तालाई उद्धृत गर्दै लेखेका छन् कि उनीहरूले शाह समर्थक जनरल फजलुल्लाह जाहिदीलाई क्रान्तिको नेतृत्व गर्न भर्ती गरे ताकि उनलाई मुसद्दिकको ठाउँमा प्रधानमन्त्री बनाउन सकियोस्।

विल्बरको पुस्तकका अनुसार सीआईएका निर्देशक एलन डलेसले ४ अप्रिलमा १० लाख डलर स्वीकृत गर्दै भनेका थिए कि यो रकम ‘मुसद्दिकलाई समाप्त पार्न सक्ने जुनसुकै तरिकामा प्रयोग गर्न सकिन्छ।’

विल्बरका अनुसार योजनामा शाहले मुख्य भूमिका निभाउनुपर्ने थियो, तर सीआईए अधिकारीहरूले ती युवा शाह “स्वभावैले दुविधामा रहने र डरले घेरिएका” भएको लेखेका थिए। उनी आफ्नी शक्तिशाली जुम्ल्याहा दिदी राजकुमारी असरफसँग प्रायः असहमत हुन्थे। साथै, शाहलाई बेलायती षड्यन्त्रको ठूलो डर थियो, जुन यस अपरेशनको बाटोमा बाधा थियो।

अक्टोबर १९५२ मा मुसद्दिकले बेलायतसँगको सम्बन्ध तोडेर उनीहरूका कूटनीतिज्ञ र जासुसहरूलाई देश निकाला गरिदिए। यसले बेलायती जासुसहरूको गतिविधि केही समयका लागि रोकियो।

‘हिचकिचाइरहेका शाह’ लाई मनाउने प्रयास
योजना अगाडि बढिरहेको थियो, यद्यपि शाह हिचकिचाइरहेका थिए र अमेरिकी राष्ट्रपति आइजनहावरले अझै अन्तिम स्वीकृति दिएका थिएनन्। जुनमा अमेरिकी र बेलायती अधिकारीहरूले बेरुतमा रणनीतिलाई अन्तिम रूप दिए। त्यसको लगत्तै करमिट रुजवेल्ट (थियोडोर रुजवेल्टका नाति) कारबाहीको नेतृत्व गर्न तेहरान पुगे।

११ जुलाईमा राष्ट्रपति आइजनहावरले अन्ततः योजनालाई स्वीकृति दिए। योजनाअनुसार सीआईएले सार्वजनिक अशान्ति फैलाउनुपर्ने थियो र जब देशमा अराजकता बढ्थ्यो, शाहले मुसद्दिकलाई बर्खास्त गरी जनरल जाहिदीलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने शाही आदेश जारी गर्नुपर्ने थियो।

त्यही समयमा सीआईए र बेलायती अधिकारीहरूले राजकुमारी असरफ पहलवीलाई भेटेर इरान फर्किन र आफ्नो भाइ (शाह) लाई योजनाअनुसार चल्न मनाउन तयार पारे। डार्बीशायरका अनुसार, उनीहरूले राजकुमारीलाई ठूलो रकम दिएपछि उनी तयार भएकी थिइन्।

विल्बरका अनुसार राजकुमारीको फिर्तीले मुसद्दिक समर्थकहरूमा आक्रोश पैदा गर्‍यो। शाह सुरुमा आफ्नी दिदीसँग भेट्न पनि तयार थिएनन्, तर पछि २९ जुलाईमा एक बेलायती एजेन्टको सहयोगमा राजकुमारीले शाहसँग भेट गरिन्।

सीआईएले आफ्नो प्रचारबाजी पनि तीव्र बनायो। एक ठूलो अखबारका मालिकलाई ४५ हजार डलर ऋण दिइयो ताकि उसको पत्रिकाले षड्यन्त्रकारीहरूको उद्देश्य पूरा गरोस्। तर शाह अझै पनि मुसद्दिकलाई बर्खास्त गर्ने आदेशमा हस्ताक्षर गर्न मानिरहेका थिएनन्।

अर्कोतर्फ, डाक्टर मुसद्दिकलाई आफ्नो विरुद्ध षड्यन्त्र भइरहेको आभास भइसकेको थियो। उनले संसद् भङ्ग गर्न राष्ट्रिय जनमत संग्रहको घोषणा गरेर आफ्नो शक्ति मजबुत पार्ने प्रयास गरे।

अन्ततः १३ अगस्टमा शाहले आदेशमा हस्ताक्षर गरे। शाहले सैन्य सत्तापलटलाई समर्थन गर्ने खबर जनरल जाहिदीका समर्थक सैनिकहरूमाझ छिटो फैलियो।

विद्रोह
विद्रोह १५ अगस्टको रात सुरु भयो, तर एक धेरै कुरा गर्ने इरानी सैन्य अधिकारीका कारण रहस्य खुल्यो र यो कुरा डाक्टर मुसद्दिकसम्म पुग्यो। मुसद्दिकका वफादार जनरल तकी रियाहीले विद्रोह सुरु हुनुभन्दा केही घण्टाअघि नै खबर पाए र शाह समर्थक सैनिकहरूलाई पक्राउ गर्न लगाए।

अर्को बिहान तेहरान रेडियोले घोषणा गर्‍यो कि सरकारविरुद्धको विद्रोह असफल पारिएको छ। अमेरिकी दूतावासमा रहेका सीआईए अधिकारीहरू के भइरहेको छ भन्ने कुरामा अन्योलमा थिए।

करमिट रुजवेल्टले लुकेर बसेका जनरल जाहिदीलाई भेटे। दुवैले सहमति गरे कि यदि जनतालाई जनरल जाहिदी नै कानुनी प्रधानमन्त्री हुन् भन्ने विश्वास दिलाउन सकियो भने विद्रोह अझै सफल हुन सक्छ। सीआईएले शाहको आदेशको चर्चा पत्रिकाहरूमा गरायो। १६ अगस्टमा जब शाह बगदाद भागेको खबर आयो, सीआईए मुख्यालयले रुजवेल्टलाई फिर्ता आउन भन्यो। तर रुजवेल्टले अझै पनि सफलताको आशा रहेको भन्दै बस्ने निर्णय गरे।

१७ अगस्टको बिहान शाहले बगदादबाट घोषणा गरे कि उनले आदेशमा हस्ताक्षर गरिसकेका छन्। यस नाजुक मोडमा मुसद्दिकको सरकारले खतरा टरिसक्यो भन्ने ठानेर सहरमा तैनाथ सेना फिर्ता बोलायो।

यही मौकामा सीआईएले १९ अगस्टमा जवाबी हमला गर्ने योजना बनायो। उनीहरूले कम्युनिज्मविरुद्ध जिहादको अपिल गर्न एक धार्मिक नेतालाई प्रयोग गरे।

सफलता
अमेरिकीहरू पछि हट्न तयार भइरहेका बेला तेहरानको सडकमा माहोल अचानक बदलियो। १९ अगस्टको बिहान शाहको आदेश पत्रिकाहरूमा छापियो र शाह समर्थकहरूको भीड सडकमा जम्मा हुन थाल्यो।

विल्बरका अनुसार भीडलाई मात्र नेतृत्वको खाँचो थियो र त्यो नेतृत्व सीआईएका इरानी एजेन्टहरूले दिए। उनीहरूले भीडलाई संसद्तर्फ डोर्‍याए र मुसद्दिक समर्थक अखबारका कार्यालयहरूमा आगजनी गरे। दिउँसोसम्म भीडलाई सैन्य अधिकारीहरूले नेतृत्व दिन थाले। टेलिग्राफ अफिस, प्रहरी मुख्यालय र विदेश मन्त्रालयमा कब्जा जमाइयो।

तेहरान रेडियोमा पनि शाह समर्थकहरूले कब्जा गरे र विद्रोह सफल भएको घोषणा गरे। दूतावासमा सीआईए अधिकारीहरू खुसीले झुमिरहेका थिए। करमिट रुजवेल्टले जनरल जाहिदीलाई बाहिर निकाले र उनी रेडियो स्टेशन पुगेर राष्ट्रलाई सम्बोधन गरे।

डाक्टर मुसद्दिक र अन्य सरकारी अधिकारीहरूलाई पक्राउ गरियो। सोभियत सङ्घ पूर्ण रूपमा अचम्ममा पर्‍यो। सीआईए मुख्यालय पनि यो सफलताबाट चकित थियो।

सीआईए निर्देशक एलन डलेसले शाहसँगै रोमबाट तेहरानको उडान भरे। जनरल जाहिदीले आधिकारिक रूपमा मुसद्दिकको स्थान लिए। मुसद्दिकमाथि मुद्दा चलाइयो र सुरुमा मृत्युदण्डको सजाय सुनाइयो, तर शाहको आदेशमा उनलाई तीन वर्ष एकान्त काराबास र त्यसपछि घरमै नजरबन्दमा राखियो। सन् १९६७ मा नजरबन्दमै उनको मृत्यु भयो। –बीबीसी हिन्दीबाट