मादुरो दम्पत्ती पक्राउपछि भेनेजुएलामा के भइरहेको छ?

अमेरिकालाई ३ देखि ५ करोड ब्यारेल कच्चा तेल हस्तान्तरण गरेपछि भेनेजुएलाले अमेरिकाको मध्यस्थतामा भएको पहिलो तेल सम्झौताबाट ५० करोड डलर प्राप्त गरेको छ। गत महिना भएको यो सम्झौताले भेनेजुएलाको संकटग्रस्त अर्थतन्त्रका लागि जीवनदानको काम गर्‍यो। यद्यपि, यो रकममा सरकारको सीधा नियन्त्रण छैन। रकम कतारको एउटा प्रतिबन्धित खातामा जम्मा गरिन्छ, जुन अमेरिकी अनुमतिमा मात्र सार्वजनिक क्षेत्रको तलब र अत्यावश्यक सेवाहरूको भुक्तानीका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यो नयाँ सम्झौता अमेरिकाले भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई सैन्य कारबाहीमार्फत कब्जामा लिएपछिको ठूलो राजनीतिक परिवर्तनका बीच आएको हो। जनवरी १५ मा कार्यवाहक राष्ट्रपति डेल्सी रोड्रिग्वेजले भेनेजुएलाको हाइड्रोकार्बन कानुनमा सुधारको प्रस्ताव गरेकी थिइन्। यसको उद्देश्य विगत २५ वर्षदेखि लागू राष्ट्रियकरणको नीतिलाई खुकुलो पार्दै वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्नु हो।

यसैबीच, अमेरिकी ऊर्जा सचिव क्रिस राइटले शुक्रबार आफू छिट्टै भेनेजुएला भ्रमण गर्ने र त्यहाँको तेल तथा ग्यास सञ्चालनको मूल्याङ्कन गर्न नेतृत्वसँग भेट्ने बताएका छन्। यसले वासिङ्टनले निकट भविष्यमा भेनेजुएलाको तेल क्षेत्रको निगरानी गर्ने स्पष्ट संकेत दिएको छ।

भेनेजुएलामा के भइरहेको छ?
जनवरी ३, २०२६ मा अमेरिकाले सञ्चालन गरेको ‘अपरेसन एब्सोल्युट रिजल्भ’ को एक महिनापछि भेनेजुएला अस्थिर राजनीतिक र आर्थिक परिदृश्यबाट गुज्रिरहेको छ। उक्त सैन्य कारबाहीमा मादुरो र उनकी पत्नी सिलिया फ्लोरेसलाई नियन्त्रणमा लिइएको थियो। भेनेजुएलाको रक्षा मन्त्रालयका अनुसार सो कारबाहीमा कम्तीमा ८३ जनाको मृत्यु भएको थियो।

त्यसपछि सर्वोच्च न्यायाधिकरणले मादुरोको गिरफ्तारीलाई बाध्यात्मक अनुपस्थिति घोषणा गर्दै रोड्रिग्वेजलाई कार्यवाहक राष्ट्रपति नियुक्त गर्‍यो। रोड्रिग्वेजले अमेरिकी कारबाहीलाई अवैध अपहरण भन्दै निन्दा गरे पनि, त्यसयता उनले वासिङ्टनसँग सहकार्य गर्ने सङ्केत दिएकी छिन्, जसमा तेल क्षेत्रमा वैदेशिक लगानी भित्र्याउने सुधारका प्रस्तावहरू पनि समावेश छन्।

आन्तरिक रूपमा, जनवरीको अन्त्यमा रोड्रिग्वेजले राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गर्न आममाफी विधेयक र कुख्यात ‘एल हेलिकोइड’ जेललाई सामुदायिक केन्द्रमा परिणत गर्ने योजना घोषणा गरेकी थिइन्। यद्यपि, आलोचकहरूले यी उपायहरूले भेनेजुएलाको संरचनात्मक समस्या समाधान नगर्ने र अन्तरिम सरकारको दीर्घकालीन वैधानिकतामा प्रश्न उठ्ने तर्क गरेका छन्।

भेनेजुएला सरकार कसले चलाइरहेको छ?
रोड्रिग्वेजसँग औपचारिक कार्यकारी अधिकार भए तापनि विश्लेषकहरूका अनुसार वास्तविक शक्ति एउटा गठबन्धनमा निहित छ।

जोर्ज रोड्रिग्वेज (नेसनल एसेम्ब्ली प्रमुख) अन्तरिम राष्ट्रपतिका रूपमा व्यवस्थापिका नियन्त्रण गर्छन्। उनी नयाँ ऊर्जा सुधारहरू छिटो पारित गराउने मुख्य योजनाकार हुन्। डियोस्डाडो काबेलो (गृहमन्त्री) चाभिज्मो विचारधाराका कट्टरपन्थी मानिन्छन्। तर, अमेरिकाले उनीमाथि लागुऔषध आतंकवादको आरोपमा २ करोड ५० लाख डलरको पुरस्कार राखेकाले उनी दबाबमा छन्।

भ्लादिमिर पाड्रिनो (रक्षामन्त्री) विगत ११ वर्षदेखि सैन्य कमान्ड सम्हालिरहेका छन्। उनीमाथि पनि अमेरिकाले १५ करोड डलरको पुरस्कार तोकेको छ। राजनीतिक विश्लेषक कार्लोस पिनाका अनुसार, ‘व्यापारिक क्षेत्र’ अर्को महत्त्वपूर्ण शक्ति हो जसले पर्दा पछाडिबाट रोड्रिग्वेजलाई साथ दिइरहेको छ।

वर्तमान सरकारले खर्च कसरी धानिरहेको छ?
भेनेजुएलासँग विश्वकै सबैभन्दा ठूलो प्रमाणित तेल भण्डार (३०३ अर्ब ब्यारेल) छ। त्यसैले तेल नै आम्दानीको मुख्य स्रोत हो। अहिलेको वित्तीय संयन्त्र अनुसार, तेल बिक्रीको पैसा सिधै भेनेजुएला जाँदैन। बरु, त्यो रकम अमेरिकाको सुपरिवेक्षणमा कतारको खातामा जम्मा हुन्छ। यसको उद्देश्य भेनेजुएलाको १७० अर्ब डलरको वैदेशिक ऋण असुल गर्न साहुहरूले पैसा जफत नगरून् भन्ने सुनिश्चित गर्नु पनि हो।

भेनेजुएलाले प्रत्येक महिना शिक्षक, प्रहरी र स्वास्थ्यकर्मीको तलब जस्ता विशिष्ट प्रयोजनका लागि बजेट अनुरोध पेस गर्नुपर्छ। अमेरिकाले स्वीकृति दिएपछि मात्र उक्त रकम भेनेजुएलाको केन्द्रीय बैंक र त्यसपछि निजी बैंकहरूमा पठाइन्छ।

यस व्यवस्थाको विज्ञहरूले आलोचना पनि गरेका छन्। इन्स्टिच्युट अफ हाइअर एडमिनिस्ट्रेशन स्टडीजका प्रोफेसर जोसे म्यानुएल पुएन्टे भन्छन्, ‘अहिले भेनेजुएला अमेरिकी संरक्षणमा रहेको राज्य जस्तो भएको छ। यसको सम्पूर्ण आम्दानीमा अमेरिकाको नियन्त्रण छ।’

आम्दानीका अन्य स्रोतहरू के छन्?
सरकारले तेल बाहेकका क्षेत्रबाट पनि राजस्व विविधिकरण गर्ने प्रयास गरेको छ। भेनेजुएलासँग ल्याटिन अमेरिकाकै सबैभन्दा ठूलो सुन भण्डार (करिब १६१.२ मेट्रिक टन) छ, जसको मूल्य २३ अर्ब डलरभन्दा बढी पर्छ। सन् २०२५ मा भेनेजुएलाले ९.५ टन सुन उत्पादन गरेको सरकारी तथ्याङ्क छ। यसबाहेक उष्णकटिबंधीय फलफूल र झिङ्गे माछा निर्यातबाट पनि केही आम्दानी हुने गरेको छ, तर तेलको तुलनामा यो निकै कम छ।

देश भित्रको अवस्था कस्तो छ?
संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार भेनेजुएलाका करिब ७९ लाख मानिसलाई तत्काल मानवीय सहायताको आवश्यकता छ र ५६ प्रतिशत जनसंख्या चरम गरिबीमा बाँचिरहेका छन्।

स्थानीय बासिन्दाहरू न्यून ज्यालाका कारण आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न संघर्ष गरिरहेका छन्। काराकासको पेटारे निवासी जुल्मा क्लाभो भन्छिन्, ‘मेरा छोराछोरीले कमाएको पैसाले खान पनि पुग्दैन। किराना पसल जाँदा पैसा नपुगेर कतिपय सामान फिर्ता राख्नुपर्ने अवस्था छ।’

विज्ञहरूका अनुसार तेल उत्पादन बढेसँगै केही आर्थिक राहत त मिल्नेछ, तर त्यो पैसा कसरी र कहाँ खर्च गर्ने भन्ने अन्तिम निर्णय अमेरिकीहरूकै हातमा रहनेछ, जुन अहिलेको मुख्य विवादको विषय हो।