मुद्रास्फीतिको दबाबले सर्वसाधारणको जीवनमा कस्तो असर पर्छ?

काठमाडौँः बजारमा वस्तु तथा सेवाको मूल्य लगातार बढ्ने अवस्था आउँदा त्यसलाई सामान्य भाषामा महँगी बढेको भनिन्छ।

अर्थशास्त्रमा यसलाई मुद्रास्फीति भनिन्छ। तर, समाचार तथा आर्थिक विश्लेषणमा ‘मुद्रास्फीतिको दबाब बढ्यो’ भन्ने शब्द पनि धेरै प्रयोग हुन्छ। यसको अर्थ के हो?

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, अर्थतन्त्रमा वस्तु तथा सेवाको मूल्य बढ्ने वा मूल्यवृद्धिको जोखिम बढ्ने अवस्था नै मुद्रास्फीतिको दबाब बढ्नु हो। मूल्य बढिसकेको अवस्था मात्र होइन, आगामी दिनमा पनि मूल्य बढ्न सक्ने संकेत देखिनुलाई समेत मुद्रास्फीतिको दबाबका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

मुद्रास्फीति कसरी बढ्छ?

मुद्रास्फीति बढ्नुका धेरै कारण हुन सक्छन्। बजारमा वस्तु तथा सेवाको माग बढ्यो तर त्यसअनुसार आपूर्ति बढ्न सकेन भने मूल्य बढ्न सक्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै खाद्य वस्तुको माग बढ्यो तर उत्पादन घट्यो भने बजारमा उक्त वस्तुको अभाव हुन सक्छ। अभाव भएपछि मूल्य बढ्ने सम्भावना हुन्छ।

रेमिट्यान्स बढ्यो, किन महंगो भयो नेपालीको भान्सा?

त्यस्तै, पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्दा त्यसको प्रभाव यातायात खर्चमा पर्न सक्छ। यातायात महँगो भएपछि सामान ढुवानीको लागत बढ्छ। त्यसको असर खाद्यान्न, निर्माण सामग्री तथा अन्य वस्तुको मूल्यमा पनि पर्न सक्छ।

आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा वस्तुको मूल्य बढ्नु वा विदेशी मुद्राको विनिमय दरमा परिवर्तन आउनुले पनि घरेलु बजारमा मुद्रास्फीतिको दबाब बढाउन सक्छ।

मुद्रास्फीतिको दबाब बढ्दा के हुन्छ?

मुद्रास्फीतिको दबाब बढ्दा सर्वसाधारणको क्रयशक्ति घट्न सक्छ। अर्थात् एउटै रकमले पहिलेभन्दा कम वस्तु तथा सेवा खरिद गर्न सकिने अवस्था आउँछ।

उदाहरणका लागि कुनै परिवारले मासिक ५० हजार रुपैयाँमा घरायसी खर्च व्यवस्थापन गर्दै आएको छ भने खाद्यान्न, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा अन्य सेवाको मूल्य बढ्दा त्यही रकमले पर्याप्त खर्च धान्न कठिन हुन सक्छ।

यसको असर बचतमा पनि पर्न सक्छ। बैंकमा राखेको रकममा ब्याज आए पनि बजारमा वस्तु तथा सेवाको मूल्य त्यसभन्दा तीव्र गतिमा बढ्यो भने वास्तविक रूपमा बचतको मूल्य घट्न सक्छ।

मुद्रास्फीति बढ्दा केन्द्रीय बैंकले के गर्छ?

मुद्रास्फीतिको दबाब बढ्दा केन्द्रीय बैंकले मूल्यवृद्धि नियन्त्रण गर्न मौद्रिक नीति कडा बनाउन सक्छ। ब्याजदर बढाउने, कर्जा विस्तारलाई नियन्त्रण गर्ने तथा बजारमा पैसाको प्रवाह व्यवस्थापन गर्ने जस्ता उपाय अपनाउन सकिन्छ।

तर मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्नु सधैं सजिलो हुँदैन। मूल्यवृद्धिको कारण आपूर्ति पक्षमा समस्या हो भने ब्याजदर बढाएर मात्र समस्या समाधान नहुन सक्छ।

उदाहरणका लागि उत्पादन घटेको, आयात महँगिएको वा पेट्रोलियम पदार्थको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य बढेको अवस्थामा आपूर्ति व्यवस्थापन पनि आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले ‘मुद्रास्फीतिको दबाब बढ्नु’ भन्नाले महँगी बढ्ने अवस्था, त्यसको जोखिम वा मूल्यवृद्धि गराउने कारणहरू बलियो बन्दै जानुलाई बुझिन्छ।

सर्वसाधारणका लागि यसको सीधा अर्थ हो—उही आम्दानीबाट पहिलेभन्दा कम सामान तथा सेवा किन्न सकिने अवस्था आउनु। त्यसैले मुद्रास्फीतिको अवस्था अर्थतन्त्रको मात्र होइन, हरेक परिवारको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।