५५ महिनापछि फेरि ब्युँतियो जय नेपाल हल, यसरी फर्कियो पुरानो विरासत

काठमाडौँ: काठमाडौँको मुटु हात्तीसार। चक्रपथको कोलाहलभन्दा केहीभित्र तर नेपाली चलचित्र इतिहासको केन्द्रबिन्दुमा ठिङ्ग उभिएको एउटा भवन र प्रशस्त प्राङ्गण। यो केवल इँटा, सिमेन्ट र फलामको संरचना मात्र होइन, बरु काठमाडौँको सिने संस्कृति, आधुनिकता र झण्डै एक शताब्दी लामो इतिहासको साक्षी हो। यो हो जय नेपाल सिनेमा हल।

जब कोरोना महामारीको दोस्रो लहर र मल्टिप्लेक्सको तीव्र लहरका बीच २०७८ असोज ४ मा जय नेपाल हलको पर्दा हठात् बन्द भयो, धेरैले सोचेका थिए, अब नेपालकै सबैभन्दा जेठो र ऐतिहासिक सिनेमा हलको एउटा स्वर्णिम अध्याय सधैँका लागि समाप्त भयो। करिब ५५ महिनासम्म सुनसान रहेको त्यो भवनको ठाउँमा कुनै गगनचुम्बी व्यापारिक कम्प्लेक्स वा अपार्टमेन्ट बन्ने चर्चा पनि नचलेको होइन। तर, इतिहास सधैँ मेटिनका लागि मात्र लेखिँदैन, कतिपय इतिहास जीवन्त रहनका लागि पुनर्जीवित पनि हुन्छन्।

ठ्याक्कै त्यस्तै भयो, १८ वैशाख २०८३ मा। झण्डै साढे चार वर्षको लामो मौनतालाई तोड्दै जय नेपाल हल फेरि एकपटक आधुनिक, भव्य र प्राविधिक रूपमा विश्वस्तरीय स्वरूपमा ब्युँतिएको छ। यो पुनरागमनको सारथी बनेको छ, एउटा जुझारु टिम, जसको नेतृत्व सञ्चालक समितिका अध्यक्ष सञ्जय श्रेष्ठले गरिरहेका छन्। व्यापारिक नाफाभन्दा आफ्नो माटोको इतिहास र भावनात्मक सम्बन्धलाई माथि राखेर गरिएको यो करिब १५ करोडको पुनरुत्थानको कथा आफैँमा एउटा रोचक र प्रेरणादायी छ।

जय नेपाल हलको इतिहास खोतल्दै जाँदा २००९ साल (सन् १९५२) मा पुग्नुपर्ने हुन्छ। नेपालमा राणाशासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको उदय भइसकेको त्यो सङ्क्रमणकालीन समयमा कला र मनोरञ्जनको एउटा नयाँ केन्द्रको आवश्यकता थियो। तत्कालीन समयमा सम्भ्रान्त राणा परिवारका सदस्य अशोक राणाले हात्तीसारको आफ्नै जग्गामा यो हलको स्थापना गरेका थिए।

सुरुआती दिनमा यहाँ हिन्दी चलचित्र ‘श्री गणेश महिमा’ प्रदर्शन गरिएको थियो। काठमाडौँवासीका लागि हलमा छिरेर ठूलो पर्दामा गुडिरहेका मान्छे र गुडिरहेका गाडी हेर्नु कुनै जादुभन्दा कम थिएन। लामो समयसम्म अशोक राणा आफैँले यसको व्यवस्थापन सम्हाले। नेपालमा सिनेमा संस्कृति संस्थागत हुँदै गर्दा विसं २०२२ सालमा निर्माण भएको नेपालको पहिलो ऐतिहासिक चलचित्र ‘आमा’ पनि यही जय नेपाल हलमा भव्य रूपमा प्रदर्शन गरिएको थियो। यसरी हेर्दा नेपाली सिनेमाको बाल्यकाल, युवावस्था र आजको आधुनिक कालखण्डको हरेक उतारचढावलाई यो हलले नजिकबाट नियालेको छ।

राणा परिवारपछि यस हलको सञ्चालनको जिम्मेवारी चर्चित व्यवसायी निर्मल प्रधानको हातमा पुग्यो। समय परिवर्तनशील थियो, २१औँ शताब्दीको सुरुआतसँगै विश्व सिनेमामा प्रविधिको ठूलो फड्को मार्न लागिरहेको थियो। त्यही मोडमा सन् २००१ मा नेपालकै सबैभन्दा ठूलो मल्टिप्लेक्स चेन ‘क्युएफएक्स सिनेमाज’ (टिम क्वेस्ट)ले यस हलको व्यवस्थापन आफ्नो हातमा लियो। करिब एक वर्ष लगाएर हलको पुनर्निर्माण गरियो र सन् २००२ मा नयाँ प्रविधि र सुविधासहित यसलाई पुनःसञ्चालन गरियो। वास्तवमा आज नेपालभर फैलिएको प्रतिष्ठित ‘क्युएफएक्स’ ब्रान्डको जन्म र पहिलो पाइला यही जय नेपाल हलबाटै सुरु भएको थियो।

क्युएफएक्सले झण्डै २० वर्ष यस हललाई सफलतापूर्वक चलायो। तर, समय सधैँ एकैनास रहेन। दर्शक सपिङ मलभित्रका बहु–स्क्रिन (मल्टिप्लेक्स) तिर आकर्षित हुन थालेपछि एकल स्क्रिन भएका हलहरू ओझेलमा पर्न थाले। त्यसमाथि कोरोना महामारीको मारले हललाई थला नै पारिदियो। फलतः राणा परिवारका तीन दाजुभाइको स्वामित्वमा रहेको यो हल भवनमा चाबी लाग्यो। तर, ५५ महिनापछि एउटा नयाँ बिहानी आयो। सञ्जय श्रेष्ठ (अध्यक्ष), रुपेश श्रेष्ठ (प्रबन्ध निर्देशक) र हरिकृष्ण लोहला (बोर्ड निर्देशक) सहितको युवा टिमले यसको विरासतलाई थाम्न अगाडि सर्‍यो।

कुनै पनि ऐतिहासिक सम्पदालाई पुनर्जीवित गर्नु व्यापार गर्नुजस्तो सजिलो पक्कै हुन्न। पुरानो संरचनालाई नबिगारी, त्यसको मौलिकता जोगाएर आधुनिक प्रविधि भित्र्याउनु फलामको चिउरा चपाउनुसरह थियो। सञ्चालक समितिका अध्यक्ष सञ्जय ती दिन सम्झँदै भन्छन्, ‘हामीले यो हललाई पुनःसञ्चालनका लागि तयार पार्न करिब दुई वर्ष लगायौँ। यो दुई वर्षको कडा मिहिनेतपछि अहिले हल सञ्चालनमा आएको जम्मा पाँच महिना जति भयो। यो कुनै साधारण भवन होइन, यसको संरचना र इतिहास करिब १०० वर्ष पुरानो हो। पुराना सम्पदालाई नभत्काई त्यसकै जगमा काम गर्नु आफैँमा निकै गाह्रो र चुनौतीपूर्ण कुरा हो। हामी तीन जना मिलेर यो पुरानो इतिहास र विरासतलाई सम्हाल्ने आँट र अठोटका साथ अगाडि बढेका छौँ।’

करोडौँको लगानीः व्यापारिक नाफा कि भावनात्मक सम्बन्ध ?

आजको व्यापारिक युगमा कुनै पनि व्यवसायीले लगानी गर्नुअघि त्यसको ‘रिटर्न अन इन्भेस्टमेन्ट’ वा नाफाको हिसाब गर्छ। एउटा मात्र स्क्रिन भएको हलमा करोडौँ रुपैयाँ खन्याउनु वित्तीय रूपमा ठूलो जोखिम मानिन्छ। मानिसले यो समूहलाई ‘बौलाहा’ को संज्ञा समेत दिए। तर, सञ्जय र उनको टिमका लागि यो हल व्यापार मात्र थिएन, एउटा गहिरो भावना थियो।

लगानी र चुनौतीबारे श्रेष्ठ खुलाउँछन्, ‘धेरैले मलाई सोध्छन्, यति धेरै लगानी किन गर्नुभयो ? कति लगानी भयो ? साँच्चै भन्ने हो भने पुरानो संरचना भएकाले यसको जीर्णोद्धारमा सोचेभन्दा धेरै पैसा खर्च भएको छ। हामीले पुरानो भवनको बाहिरी फ्रेम र ऐतिहासिक संरचनालाई मात्र जस्ताको तस्तै राखेर भित्री भाग सबै भत्काएर नयाँ बनाउनुपर्‍यो। राज्यको कर र सिङ्गो भवनको पुनर्निर्माण गर्दा दुई–दुई वटा मल्टिप्लेक्स बन्ने जति पैसा यसैमा गएको छ। हिसाबमै भन्नुपर्दा यसमा १२ देखि १५ करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ।’

श्रेष्ठ थप्छन्, ‘यदि हामीले यसलाई पूर्ण रूपमा भत्काएर व्यापारिक कम्प्लेक्स वा तीन–चार वटा स्क्रिन भएको मल्टिप्लेक्स बनाएको भए हामीलाई धेरै फाइदा हुन्थ्यो होला। मलाई काठमाडौँका अरू दुई–तीन वटा नयाँ मल्टिप्लेक्सबाट पनि पार्टनरसिपको अफर आएको थियो। तर म यही कामनपा–१ नक्सालको स्थायी बासिन्दा हुँ, मेरो जन्मस्थान यहीँ हो। मेरो घरबाट यो हल मात्र पाँच मिनेटको दूरीमा छ। हाम्रा बाजेबज्यै, बुबाआमाले फिल्म हेरेको र हाम्रो आफ्नै बाल्यकाल जोडिएको यो ऐतिहासिक हललाई मर्न नदिने टोलवासी र अग्रजहरूको सल्लाहबमोजिम हामीले यो कदम चालेका हौँ। मान्छेहरू मलाई ‘यत्रो पैसा एउटा मात्र स्क्रिन भएको हलमा हालेर बौलायो’ पनि भन्छन् तर मेरो लागि पैसाभन्दा यो हलसँगको भावनात्मक सम्बन्ध ठूलो हो। मलाई यो हल पुनर्जीवित गर्न पाएकोमा गर्व लाग्छ।’

शाही ‘बाल्कोनी’को इतिहास र पुराना दिनको नोस्टाल्जिया

जय नेपाल हलको इतिहास केवल साधारण जनताको मनोरञ्जनसँग मात्र होइन, नेपालको शाही राजपरिवारसँग पनि जोडिएको छ। दरबारमार्ग र नारायणहिटी दरबारको ठीक नजिकै भएकाले तत्कालीन राजा महेन्द्र, राजा वीरेन्द्र र राजपरिवारका अन्य सदस्य यहाँ नियमित रूपमा चलचित्र हेर्न आउने गरेको भन्ने आलेखहरू भेटिन्छन्।

सत्तरी वर्षअघि राजपरिवारका विशिष्ट सदस्य जनताभन्दा अलग्गै र सुरक्षित रूपमा फिल्म हेर्न सकून् भनेर हलको माथिल्लो तलामा एउटा विशेष प्यासेज र ढोका बनाइएको थियो। उनीहरू सिधै माथिल्लो बाटोबाट आउँथे र बस्थे। त्यही राजा बस्ने ठाउँलाई ‘बाल्कोनी’ भन्न थालियो र पछि यो नेपाली हलको संस्कृति नै बन्यो। आजको नयाँ व्यवस्थापनले त्यही शाही बाल्कोनीलाई अत्याधुनिक ‘गोल्डेन’ र ‘प्लेटिनम’ क्लासका रूपमा परिमार्जन गरेको छ।

मदनकृष्ण श्रेष्ठको रोचक किस्सा

पहिलेको हल र टिकट काट्ने सङ्घर्षको कथा सुन्दा आजको अनलाइन टिकट काट्ने पुस्तालाई कुनै दन्त्यकथाजस्तो लाग्छ। वरिष्ठ कलाकार मदनकृष्ण श्रेष्ठले एक कार्यक्रममा हलकै मञ्चमा उभिएर सुनाएको एउटा किस्सा यहाँ सान्दर्भिक हुनसक्छ। उनी कलाकार बन्नु र बिहे हुनुभन्दा अगाडि यस हलमा टिकटका लागि घण्टौँ लाइन बस्थे।

लाइनमा मान्छेको यति ठूलो भीड हुन्थ्यो कि टिकट नपाइएला कि भन्ने डर हुन्थ्यो। उनले खल्तीमा एउटा सानो पिन बोकेर आउने र आफ्नो अगाडि बस्ने मान्छेको ढाडमा विस्तारै घोचाइदिने रहेछन्। अगाडिको मान्छेले दुखेर ‘कसले घोच्यो’ भन्दै क्रोधित भएर पछाडि फर्किएर हेर्दासम्म मदनकृष्ण जुरुक्क अगाडि बढेर टिकट काटिसकेका हुन्थे रे।

एकल स्क्रिनको साख र नेपालमै पहिलोपटक ‘एमएजी साउन्ड’

मल्टिप्लेक्सको आधुनिक दौडमा जय नेपालले आफ्नो स्वरूप त फेर्‍यो तर आफ्नो आत्मा अर्थात् ‘सिङ्गल स्क्रिन’को स्वरूपलाई मर्न दिएन। व्यवस्थापनले हललाई टुक्र्याएर दुई वा तीन वटा ससाना अडिटोरियम बनाउन सक्थ्यो, जसले व्यापारिक रूपमा बढी फाइदा दिन्थ्यो। तर, त्यसो गर्दा हलको ऐतिहासिक विशालता र शाही बाल्कोनीको स्वरूप नष्ट हुन्थ्यो। त्यसैले ३०६ सिट क्षमताको यो विशाल एकल स्क्रिन हललाई नेपालकै सबैभन्दा आधुनिक ‘सिनेमा हब’ बनाइएको छ।

अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार यस हलमा अहिले विश्वबजारकै सबैभन्दा नवीनतम ‘लेजर प्रोजेक्टर’ र ‘क्रिस्टल क्लियर स्क्रिन’ जडान गरिएको छ। सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति भने यसको ‘साउन्ड सिस्टम’मा गरिएको छ। नेपालमै पहिलो पटक युक्रेनबाट सिधै आयात गरिएको ‘एमएजी ब्रान्ड’को अत्याधुनिक ७.१ साउन्ड प्रविधि भित्र्याइएको छ। सिटका सन्दर्भमा, विलासी सोफा पनि सस्तो टिकट दरमा नै उपलब्ध छन्। दर्शकलाई सहज होस् भनेर मङ्गलबार र बुधबार विशेष अफर डे पनि राखिएको छ, जसमा टिकट मूल्य आधा मात्र पर्छ।

सुखद वर्तमान र भविष्यको सपना

अहिले पुनःसञ्चालनमा आएपछि जय नेपाल हल फेरि काठमाडौँको एउटा प्रमुख सांस्कृतिक र चलचित्र गतिविधिको केन्द्र बन्न थालेको छ। हालैका महिनामा यहाँ दर्जनौँ नेपाली तथा विदेशी चलचित्रको प्रदर्शन तथा नेपाली चलचित्र क्षेत्रका थुप्रै ऐतिहासिक र प्रतिष्ठित कार्यक्रमसमेत सम्पन्न भइसकेका छन्। आजको पुस्ताले मल्टिप्लेक्सको सुविधा मात्र खोज्दैन, उसले उत्कृष्ट अनुभव र कथा खोज्छ। जय नेपालले त्यही कथा पस्किरहेको छ। यहाँ चलचित्र हेर्न आउने दर्शकले मल्टिप्लेक्ससरहकै खाद्य तथा पेय पदार्थको स्वाद लिन सक्छन्।

जोखिम र नोक्सानीको प्रवाह नगरी यो टिमको सपना अब जय नेपालमा मात्र सीमित छैन। उनीहरू नेपालका अन्य विभिन्न सहरमा रहेका पुराना, बन्द र जीर्ण अवस्थाका ऐतिहासिक हललाई पनि यसै गरी आधुनिक प्रविधि भित्र्याएर ब्युँताउने योजनामा रहेको अध्यक्ष श्रेष्ठले बताएका छन्।