शैलेन्द्रका गीतहरू, जो जीवनका विरोधाभासले भरिएका छन्

जब एक सामान्य मानिस दुःख-पीडाले टुट्छ र उसले कुनै बाटो देख्दैन, तब उसले एउटा यस्तो उज्यालो वा बाटो खोज्छ जसले उसको जीवनलाई व्यथा र वेदनाहरूबाट मुक्ति दिलाओस्। शैलेन्द्रका गीतहरूले यही काम गर्छन्।

उनका गीतहरूले अँध्यारोको मात्र कुरा गर्दैनन्, उज्यालोतिर हिँड्ने बाटो पनि देखाउँछन्। उनका गीतहरूमा दुःख-दर्दको वर्णन मात्र छैन, तीबाट पार पाउने शक्ति, भरोसा र मार्ग पनि छ। उनको आफ्नै जीवन व्यथाले भरिएको थियो। भोक, गरिबी, लाचारी, सामाजिक भेदभाव—उनले के मात्र भोगेनन्? तर उनी टुटेनन्।

जुन हौसला र आशाका साथ उनी ती समस्याहरूबाट पार पाए, त्यही कुरा उनले आफ्ना गीतहरू मार्फत लाखौँ-करोडौँ मानिसहरूलाई दिए।

उनका गीतहरूमा विविधता मात्र होइन, एउटा ‘कन्ट्रास्ट’ (विरोधाभास) पनि छ—कहिले घाम त कहिले छायाँ, कहिले सुख त कहिले दुःख, कहिले प्रेम त कहिले वियोग, कहिले जीवन त कहिले मरण।

शैलेन्द्रका गीतहरूको सूची निकै लामो छ। सयौँ गीतहरू, प्रत्येक गीत एउटा हिरा जस्तै, प्रत्येक गीत तपाईंको जीवनको कुनै न कुनै मोडसँग जोडिएको। यही गीतको सागरबाट केही मोतीहरू छानेर ती विरोधाभासहरू खोज्ने प्रयास गरौँ, जुन शैलेन्द्रले गीतका माध्यमबाट संसारलाई दिएका छन्।

आवारा र श्री ४२०

‘आवारा’ शब्द सुन्नेबित्तिकै हाम्रो मनमा एउटा नकारात्मक छवि बन्न थाल्छ। आवारा अर्थात् बेकार, घरबारविहीन र समाजको नजरमा तिरस्कृत।

तर शैलेन्द्रका शब्दहरूमा यस्तो खुबी छ जसले आवारालाई पनि सबैको प्रिय बनाइदिन्छ।

फिल्म आवारा को शीर्ष गीत—’आवारा हूँ, आवारा हूँ या गर्दिश में हूँ आसमान का तारा हूँ…’ को यो अन्तरालाई हेरौँ:

घरबार नहीं, संसार नहीं,
मुझसे किसी को प्यार नहीं
उस पार किसी से मिलने का इक़रार नहीं,
मुझसे किसी को प्यार नहीं
सुनसान नगर अनजान डगर का प्यारा हूं…

यो जो ‘आवारा’ छ, ऊ संकट (गर्दिश) मा छ तर आफूलाई आकाशको तारा ठान्छ। जसरी संकटलाई मान्छेहरू ग्रहदशासँग दाँजेर हेर्छन्, ऊ त्यो ग्रहलाई पनि ताराको दृष्टिले हेर्छ। यही हरफबाट यो आवाराप्रति सहानुभूति जाग्न थाल्छ।

यी केवल एउटा आवाराका शब्दहरू होइनन्। यो संसारमा लाखौँ-करोडौँ यस्ता मानिसहरू छन् जो घरबारविहीन छन्, बेसहारा छन्, संकटमा छन्, जसलाई कसैले माया गर्दैन, तर तिनीहरू ‘तारा’ नै हुन्—भलै अहिले संकटमा किन नहुन्। एकै अन्तरामा जीवन र समाजका कति धेरै विरोधाभासहरू!

दिल का हाल सुने दिल वाला/
सीधी सी बात न मिर्च मसाला,
कह के रहेगा कहने वाला,
दिल का हाल सुने दिल वाला…

अर्को अन्तरा हेरौँ:

छोटे से घर में गरीब का बेटा/
मैं भी हूं मां के नसीब का बेटा,
रंज-ओ-गम बचपन के साथी/
आंधियों में जली जीवन बाती,
धूप ने है बड़े प्यार से पाला,
दिल का हाल सुने दिल वाला.

सामाजिक चलन अनुसार ‘भाग्यमानी’ (नसीब वाला) त ऊ हुन्छ जो धनीको घरमा जन्मिन्छ। तर गरिबको घरमा जन्मने व्यक्ति कसरी ‘नसीबको छोरा’ भयो? दुःख-पीडा जसका बाल्यकालका साथी हुन्, घामले जसलाई हुर्काएको होस्। घाम र गरिबीमा हुर्केको सानो घरको छोरा अरूका लागि जेसुकै होस्, तर एउटा आमाका लागि त ऊ भाग्यकै छोरा हो।

यहाँ शैलेन्द्रले केही भनिरहेका छन्। घाम, गरिबी, सानो घर र आँधीबेहरीमा हुर्कनेको हौसला कति उच्च छ, यो संसारलाई थाहा छैन। उसलाई कम नआँक्नुहोस्।

जीवन दर्शनका गीतहरू

सीमा फिल्मका सबै गीतहरूमा जीवन दर्शन समाहित छ। प्रत्येक गीतमा पात्रहरूको बहानामा शैलेन्द्रले त्यो विरोधाभासलाई अगाडि ल्याउँछन्, जसलाई केवल महसुस गर्न सकिन्छ।

घायल मन का पागल पंछी उड़ने को बेकरार,
पंख है कोमल आंख है धुंधली जाना है सागर पार,
अब तू ही इसे समझा राह भूले थे कहां से हम,
तू प्यार का सागर है तेरी इक बूंद के प्यासे हम…

धमिलो आँखा र कोमल पखेटा भएको घाइते मन, तर उड्न आतुर ‘पागल चरी’लाई सागर पार जानु छ। अहिले यो चरीको पक्षमा केही पनि छैन, केवल उड्ने एउटा हौसला छ।

शैलेन्द्रले जुन ‘पार’ जाने कुरा गरिरहेका छन्, त्यो मानिसको दुःख, विवशता र मजबुरीबाट पार पाउने कुरा हो। यसै गीतको अर्को अन्तरा हेरौँ:

इधर झूम के गाए जिंदगी उधर है मौत खड़ी,
कोई क्या जाने कहां है सीमा उलझन आन पड़ी,
कानों में ज़रा कह दे कि आएं कौन दिशा से हम,
तू प्यार का सागर है तेरी एक बूंद के प्यासे हम,
लौटा जो दिया तूने चले जाएंगे जहां से हम

एउटै गीतमा जीवनका विविध पक्षहरूलाई शैलेन्द्रले यसरी उनेका छन् कि गीत पूरा सुन्दा-सुन्दा मानिसको हौसला फेरि बढ्न थाल्छ।

ऊ फेरि ‘त्यो पार’ जानका लागि उठेर उभिन्छ। यो पार त केवल दुःख र पीडा मात्रै छन्!

हरेक युवतीको सपना र स्वतन्त्रताको प्रतीक गीत

गाइड फिल्मको कथावस्तु नै यस्तो थियो जसलाई भारतीय जनमानसले बुझ्न र स्वीकार गर्न समय लाग्यो। शैलेन्द्रका गीतहरूले ‘गाइड’ र उसकी नायिका बीचको विरोधाभासलाई यसरी व्यक्त गर्छन् कि ती आजसम्म अनगिन्ती मानिसहरूको मनको अभिव्यक्ति बनेका छन्।

कांटों से खींच के यह आंचल तोड़ के बंधन बांधी पायल,
कोई न रोको दिल की उड़ान को दिल वह चला…,
आज फिर जीने की तमन्ना है
आज फिर मरने का इरादा है,
अपने ही बस में नहीं मैं
दिल है कहीं तो हूं कहीं मैं.
जाने क्या पाके मेरी जिंदगी ने हंसकर कहा,
मैं हूं गुबार या तूफान हूं कोई बताए मैं कहां हूं…

लोक-लाज र तमाम सामाजिक बन्धनहरूलाई त्यागेर, काँडाले भरिएको जिन्दगीबाट आफ्नो स्वतन्त्रताको आँचल तानेर नायिका यति खुसी छिन् कि उनले बाँच्नु र मर्नु बीचको भेद नै बिर्सिएकी छिन्। एक पल बाँच्न चाहन्छिन् भने अर्को पल मर्नदेखि उनलाई अब कुनै डर छैन।

यस्तो केवल शैलेन्द्रले मात्र लेख्न सक्छन्। यो गीत हरेक युवतीको सपना र स्वतन्त्रताको प्रतीक बनेको छ। यसै फिल्मको अर्को गीतमा उनी जीवनको अर्को दर्शनको कुरा गर्छन्:

कोई भी तेरी राह न देखे नैन बिछाए न कोई,
दर्द से तेरे कोई न तड़पा आंख किसी की न रोई,
कहे किसी को तू मेरा मुसाफिर जाएगा कहां,
दम ले ले घड़ी भर यह ठियां पाएगा कहां.

बन्दिनी फिल्मको यो गीतले पूरै फिल्मको सन्देशलाई केही हरफमा व्यक्त गरिदिन्छ। यो गीतले पात्रको अभिव्यक्ति भन्दा माथि उठेर हामी सबैलाई एउटा सन्देश दिन्छ:

ओ रे माझी! ओ रे माझी!
ओ ओ मेरे माझी!
मेरे साजन हैं उस पार,
मैं मन मार, हूं इस पार,
ओ मेरे माझी,
अबकी बार, ले चल पार,
ले चल पार मेरे साजन हैं उस पार…
मत खेल जल जाएगी कहती है
आग मेरे मन की,
मैं बंदिनी पिया की
मैं संगिनी हूं साजन की,
मेरा खींचती है आंचल मनमीत तेरी हर पुकार.

गीतहरूमा लुकेको एउटा दर्शन

जीवन एउटा ‘उलटबाँसी’ (अपेक्षा विपरितको सत्य) हो। केवल शब्दको अर्थ बुझेर यो बुझिँदैन। कसैले थोरै बुझ्लान्, कसैले कत्ति पनि बुझ्दैनन्। यो संसार कसैका लागि राम्रो छ त कसैका लागि नराम्रो। जीवन कसैका लागि वरदान हो त कसैका लागि अभिशाप।

सूरज ज़रा आ पास आ,
आज सपनों की रोटी पकाएंगे हम,
ए आसमां तू बड़ा मेहरबान
आज तुझको भी दावत खिलाएंगे हम,
चूल्हा है ठंडा पड़ा और पेट में आग है,
गरमा गरम रोटियां कितना हंसी ख्वाब है,
आलू टमाटर का साग, इमली की चटनी बने,
रोटी करारी सिके उस पर घी असली लगे.

माथिको यो एउटा अन्तरामा नै यति धेरै विरोधाभासहरू छन् कि कुनलाई पहिले बुझ्ने भनेर मानिस झुक्किन्छ! आकाशलाई भोज खुवाउने आँट वा चिसो चुल्हो र पेटको आगोको पीडा? तात्तातो रोटीको सपना वा आलु-टमाटरको तरकारी र घिउ लगाइएको रोटीको चाहना? चटनी-तरकारी र रोटीबाट टाढा रहने आकाश र सूर्यलाई निमन्त्रणा दिनु—यस्तो विरोधाभास शैलेन्द्रले मात्र सिर्जना गर्न सक्छन्।

उनका गीतहरूमा फिल्मका पात्रहरू मात्र बोल्दैनन्, एउटा दर्शन पनि लुकेको हुन्छ। यस्तो दर्शन जसलाई बुझ्न कुनै विद्वानको आवश्यकता पर्दैन। साधारण शब्दमा असाधारण कुरा भन्नु उनका लागि निकै सहज थियो। तीसरी कसम को यो गीत त कालजयी बनिसकेको छ। यति सरल शब्दमा जीवनको सार बुझाउनुले कबीरको सम्झना दिलाउँछ।

जीवन एउटा यात्रा हो र यो संसार एउटा पाटी (सराय)। सबैजना भगवानकहाँ जानै पर्छ, त्यो पनि खाली हात। न हात्ती हुनेछ, न घोडा। केवल पैदल नै जानुपर्नेछ। शैलेन्द्र पनि आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो सपना अर्थात् तीसरी कसम को असफलताबाट यसरी टुटे कि सबैलाई स्तब्ध पार्दै १४ डिसेम्बर १९६६ मा यस संसारबाट असामयिक बिदा भए। तर हाम्रा लागि आफ्ना गीतहरूको यस्तो खजाना छोडेर गए, जसले जीवनका दुई चरम किनारहरूका उदाहरणसँग हामीलाई साक्षात्कार गराइरहन्छन्।

(जय सिंह फिल्म-समीक्षक र स्तम्भकार हुन्। शैलेन्द्रमाथि उनको ‘सजनवा बैरी हो गये हमार’ नामक पुस्तक प्रकाशित भइसकेको छ। यो लेख बीबीसी हिंदीबाट अनुवाद गरिएको हो।)