आगो ओकल्ने अर्बपति जोकर, जसले सर्कसको परिभाषा नै बदलिदिए

आगो ओकल्ने, अग्लो स्टिल्ट्स (काठको खुट्टा) मा हिँड्ने अर्बपति जोकर गी लालिबर्टे, जो आफूलाई आधा कलाकार र आधा पुँजीपति भन्ने गर्छन्। लालिबर्टेले सर्कसलाई, उनकै शब्दमा भन्नुपर्दा ‘रि-प्याकेज’ गरेका छन्। उनले आफ्नो कम्पनीमार्फत यसलाई एउटा उच्च कलात्मक तमाशामा परिणत गरिदिए, जसलाई आज सारा संसारले ‘सर्क द सोले’को नामले चिन्दछ।

लालिबर्टेको जन्म १९५९ मा क्यानडाको पूर्वी भाग, क्युबेक सिटीमा भएको थियो। उनी एक विलक्षण व्यक्तित्व हुन्, जो रातमा कहिले एक घण्टा त कहिले छ घण्टा मात्र सुत्छन्। उनी ‘हाई-स्टेक्स’ पोकर खेलाडी हुन्— वास्तविक जीवनमा पनि र व्यापारमा पनि। उनी आफ्ना भव्य पार्टीहरूका लागि पनि उत्तिकै चर्चित छन्, जहाँ ठूला स्टार र कलाबाजहरूको जमघट हुने गर्छ।

विद्रोही किशोर

गी लालिबर्टे ठूलो परिवारमा हुर्किए, जसमा १२० भन्दा बढी आफन्तहरू थिए। यी मानिसहरू ४८ घण्टासम्म चल्ने पार्टीहरू गर्थे, जहाँ संगीत, तास र ठट्टा-मजाकको वातावरण रहन्थ्यो।

धेरै अर्बपतिहरूमा जस्तै, उनको व्यापारिक चेत बाल्यकालदेखि नै देखिन थालेको थियो। पाँच वर्षको उमेरमा उनी स्कुलको मैदानमा बेसबल कार्डहरू बेच्थे र बुबाको दराजमा भेटिएको एउटा एकर्डियन बजाउने अभ्यास गर्थे।

बाल्यकालमा एउटा परम्परागत अमेरिकी सर्कस देखेर उनी मन्त्रमुग्ध भएका थिए। तर, उनी स्कुलप्रति भने आकर्षित भएनन्। १० वर्षको उमेर पुग्दा-नपुग्दै उनलाई कडा अनुशासन भएको बोर्डिङ स्कुल पठाइयो, जसका बारेमा उनले पछि भनेका थिए— त्यसले उनी वरपरका धेरै बालबालिकाको ‘आत्मा मारिदिएको’ थियो।

उनका किशोरावस्थाका वर्षहरू आक्रोशले भरिएका थिए। उनलाई धेरै स्कुलहरूबाट निकालियो, करियरको छनोटलाई लिएर आमाबुवासँग झगडा भयो, र १४ वर्षको उमेरमा उनी घर छोडेर भागे।

अन्ततः जब उनी फर्किए, उनले परिवारसँग एउटा सम्झौता गरे— उनी आफ्नो लामो कपाल काट्नेछन् र पढाइ गर्नेछन्, तर आफ्नो कमाइ आफैं गर्नेछन्। यसका लागि उनले क्युबेकका सडकहरूमा बटुवाहरूको मनोरञ्जन गराएर पैसा कमाए।

१८ वर्षको उमेरमा उनी आफ्नो एकर्डियन र ५० डलर नगद बोकेर युरोप यात्रामा निस्किए। लण्डनमा उनी पार्कका बेन्चहरूमा सुते र सर्कस कलाकारहरूलाई भेटे, जसले उनलाई जगलिङ (धेरै वस्तुहरू हावामा उचाल्दै समात्ने कला), आगो ओकल्ने र स्टिल्ट्समा हिँड्ने कला सिकाए।

१९७० को दशकको अन्त्यतिर सिकिएका यी कलाहरू नै पछि गएर संसारको सबैभन्दा चर्चित ‘लाइभ शो’ को आधार बने।

सर्कसको पुनर्संरचना

क्यानडा फर्किएपछि लालिबर्टेले विभिन्न प्रकारका जागिरहरू गरे— केही समय फ्याक्ट्रीमा, त्यसपछि एउटा जलविद्युत बाँधमा। तर युनियनको हडतालले उनलाई क्युबेकको सानो सहर बे सेन्ट पल पुर्यायो।

त्यहाँ उनको भेट दुई व्यक्तिसँग भयो, जसले उनको जीवन बदलिदिए: ड्यानियल गथियर र गिलेस स्टे-क्रोए, जो ‘ब्रेड एण्ड पपेट थिएटर’ सँग जोडिएका एक राजनीतिक रूपमा उग्र कठपुतली कलाकार थिए।

स्टे-क्रोएले स्टिल्ट्समा हिँड्ने एउटा टोली बनाए। लालिबर्टे त्यसमा सहभागी भए र छिट्टै शो आयोजना गर्ने र फण्ड जुटाउने नेतृत्वदायी भूमिकामा पुगे।

यी तीनै जनालाई १९८२ मा एउटा ठूलो आइडिया आयो— एउटा ‘स्ट्रिट फेस्टिभल’ (सडक उत्सव) गर्ने। जसमा सबै प्रकारका सर्कस कलाकारहरू हुन् र उनीहरूसँगै केही त्यस्ता जोकरहरू पनि थिए जसले कथित रूपमा एलएसडी (LSD) बेच्थे। यस उत्सवले उनीहरूमा एउटा नयाँ प्रकारको सर्कस बनाउने महत्वाकांक्षा जगायो— एउटा यस्तो सर्कस जसमा कलात्मक इमानदारिता होस् र जनावरहरूको प्रदर्शन नगरियोस्।

१९८४ मा उनीहरूले ठूलो अवसर पाए। क्यानडाले आफ्नो ४५०औं वार्षिकोत्सव मनाउनका लागि सांस्कृतिक परियोजनाहरू मागिरहेको थियो। लालिबर्टेले घुमन्ते सर्कसको अवधारणा पेश गरे। आशा विपरीत, सरकारले सहमति जनायो र उनीहरूलाई १० लाख डलरको सम्झौता दियो।

यसरी, नीलो र पहेंलो रङको पालमुनि, जसमा ८०० जना अट्न सक्थे— ‘सर्क द सोले’ को जन्म भयो। त्यतिबेला लालिबर्टे मात्र २५ वर्षका थिए। उनी आफैं आगो ओकल्ने कलाकारका रूपमा मञ्चमा उत्रिए र आफू संसारकै उत्कृष्ट कलाकारमध्ये एक भएको दाबी गरे।

तर सुरुवाती वर्षहरू निकै कठिन रहे। २००४ मा फोर्ब्सलाई उनले भनेका थिए: ‘हामीले ती सबै समस्याहरू झेल्यौं जुन एउटा नयाँ सर्कसलाई हुन सक्छ। पहिलो दिनमै पाल भत्कियो। शोमा दर्शक ल्याउन गाह्रो भयो। हामी केवल युवावस्थाको साहस र अहङ्कारको भरमा बाँच्यौं।’

ऋण बढ्दै गयो र बैंकहरूले लगानी गर्न अस्वीकार गरे।

एउटा सानो सामुदायिक बैंकले मात्र उनीहरूमाथि दाउ लगायो। क्यानडा बाहिर विस्तार गर्ने पहिलो प्रयास नै असफल भयो, नियाग्रा फल्स जस्तो ठूलो पर्यटकीय स्थलमा यति कम टिकट बिक्री भयो कि शो नै बन्द गर्नु पर्यो।

कम्पनी लगभग बन्द हुने अवस्थामा पुगेको थियो, तर स्थानीय आपूर्तिकर्ताहरूले उदारता देखाउँदै उधारो अवधि बढाइदिए। लालिबर्टेका अनुसार, उनीहरूले यसो केवल यसकारण गरे किनभने ‘उनीहरू हामीलाई मन पराउँथे र हामीमाथि विश्वास गर्थे।’

उनीहरूको विश्वासले फल दियो। १९८७ सम्ममा ‘सर्क द सोले’ लाई लस एन्जलस फेस्टिभलको उद्घाटन सत्रमा स्थान मिल्यो।

लालिबर्टेले त्यस एउटा प्रदर्शनमा आफ्नो सबैथोक दाउमा लगाए— अर्थात् आफ्नो एक-एक पैसा। उनले हललाई सिल्भेस्टर स्टेलोन र अर्नोल्ड श्वार्जनेगर जस्ता हलिउडका दिग्गज ताराहरूले भरिदिए।

२००५ मा सीबीएससँग कुरा गर्दै लालिबर्टेले भनेका थिए कि उनी हरेक संस्कृतिलाई जोड्न चाहन्थे, ‘हाम्रो तरिका धेरै सरल थियो। यो एउटा विश्वव्यापी भाषा निर्माण गर्ने बारेमा थियो। यस्तो शो जसले संसारको हरेक कुनाबाट आउने मानिसहरूलाई आकर्षित गरोस्। र यही नै ठूलो कुरा थियो।’

शो ठूलो हिट भयो र हलिउडले यसलाई निकै रुचायो। भनिन्छ कि माइकल ज्याक्सन हरेक महिना भेष बदलेर शो हेर्न आउने गर्थे। लालिबर्टेले सीबीएसलाई भने, ‘हामीले यस सहरलाई सांस्कृतिक र कलात्मक रूपमा विकास गर्न योगदान दियौं। हामीले प्रमाणित गर्यौं कि मानिसहरू परिष्कृत हुन सक्छन्।’

आदर्शसँग सम्झौता नगर्ने अडान

छिट्टै ‘सर्क द सोले’ विश्वभर भ्रमण गर्न थाल्यो— लण्डन, पेरिस र जापानमा शोहरू हाउसफुल भए। तर लालिबर्टेको नजर लास भेगासमा एउटा स्थायी ठेगानामा थियो।

एउटा सुरुवाती सम्झौता दुर्भाग्यपूर्ण ढंगले टुटेपछि, उनलाई क्यासिनोका दिग्गज स्टिभ विनको फोन आयो। विनले विश्वास जताउँदै त्यस मरुभूमि सहरमा ‘सर्क द सोले’ का लागि ३.६ करोड डलर खर्च गरेर आफ्नै थिएटर बनाइदिए। उनीहरूको शो ‘मिस्टियर’ असाध्यै सफल भयो।

एक वर्षमै राजस्व ३ करोड डलर पुग्यो। ९० को दशकको अन्त्यसम्ममा ‘सर्क द सोले’ ले लास भेगासमा गरेका कार्यक्रमहरूले सहरको मनोरञ्जनको स्वरूप नै बदलिदिए— यसलाई केवल जुवाको राजधानीबाट ठूला र पारिवारिक शोहरूको गन्तव्यमा परिणत गरिदिए।

मात्र दुई वर्षमा लास भेगासमा ‘मिस्टियर’ को राजस्व ३ करोड डलरबाट बढेर ११ करोड डलर पुग्यो। यो त्यस समयको लाइभ मनोरञ्जनमा भइरहेको परिवर्तनको प्रतिविम्ब थियो। ठूला शो, ठूला टुर।

१९९० को दशकको अन्त्यसम्ममा कम्पनीले २३ देशका १,३०० जोकर, कलाबाज र नर्तकहरूलाई रोजगारी दिइरहेको थियो, र कर्मचारीको तलबमा मात्रै वार्षिक ८ करोड डलर खर्च भइरहेको थियो।

लालिबर्टेले सेयर बिक्री गरेर कम्पनीलाई सेयर बजारमा लैजाने प्रस्तावहरू अस्वीकार गरिदिए। उनको भनाइ थियो कि त्रैमासिक रिपोर्ट बुझाउनु ‘यस्तो कुरा हो जुन म सहन सक्दिनँ’। उनले कम्पनीलाई डिज्नीलाई बेच्न पनि मानेनन्।

त्यसको सट्टा उनले व्यापारिक सामान, चलचित्र निर्माण र बीटल्स, एल्विस प्रेस्ली र माइकल ज्याक्सनमा आधारित शोहरू जस्ता उच्च-स्तरीय सहकार्यहरूमा विस्तार गरे।

तर सबै कुरा सधैं राम्रो रहेन। १९९९ मा सह-संस्थापक ड्यानियल गथियरले कम्पनी छोड्ने निर्णय गरे, र २००० को दशकमा धेरै शोहरूमा ठूलो रकम डुब्यो। तर २००४ सम्ममा फोर्ब्सले ‘सर्क द सोले’ को मूल्य १.२ अर्ब डलर अनुमान गर्यो र लालिबर्टे आधिकारिक रूपमा अर्बपति बने।

त्यसै वर्ष ‘टाइम म्यागजिन’ ले उनलाई विश्वका सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तिहरूको सूचीमा समावेश गर्यो र सायद उनी त्यस सूचीमा पर्ने पहिलो जोकर थिए।

२००८ मा उनले कम्पनीको २०% हिस्सा दुबईका लगानीकर्ताहरूलाई बेचे, तर विश्वव्यापी वित्तीय संकटले उनको विस्तार योजनालाई असर गर्यो। राजस्व घट्यो। २०१५ सम्ममा लालिबर्टेले आफ्नो धेरैजसो हिस्सा अमेरिकी, चिनियाँ र क्यानेडियन लगानीकर्ताहरूलाई करिब १.५ अर्ब डलरमा बेचे। पछि महामारीले गर्दा ‘सर्क द सोले’ सयौं मिलियन डलरको ऋणमा डुब्यो।

पैसा लिएर अगाडि बढ्ने सोच

लालिबर्टेको निजी जीवन उनका शोहरू जत्तिकै रंगीन छ। दुई साझेदारहरूबाट उनका पाँच सन्तान छन् र उनले कुनै समय सुपरमोडल नाओमी क्याम्पबेललाई डेट पनि गरेका थिए। उनी आफ्ना भव्य पार्टीहरूका लागि प्रसिद्ध छन्— विशेष गरी मन्ट्रियल ग्रान्ड प्रिक्सका बेला— जहाँ कलाबाज र स्टारहरू एकसाथ भेटिन्छन्। एउटा पुस्तकमा उनलाई फजुल खर्चको आरोप लगाइएको थियो, जसमा कानूनी विवाद भयो र अन्ततः लेखकले माफी मागे।

उनी उत्साही जुवाडी पनि हुन्, यद्यपि सायद संसारकै उत्कृष्ट भने होइनन्। २००६ देखि २००९ को बीचमा उनले अनलाइन पोकर खेलहरूमा करिब ३ करोड डलर गुमाए, तर ठूला प्रतियोगिताहरू जितेका पनि छन्।

लालिबर्टेले सबैभन्दा महँगो साहसिक यात्राको आनन्द पनि लिएका छन्। २००९ मा उनी क्यानडाको पहिलो अन्तरिक्ष पर्यटक बने। उनले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशनमा १२ दिन बिताए— जोकरको रातो नाक लगाएर र यु-टु कन्सर्टको क्रममा गायक बोनोसँग स्याटेलाइट लिङ्कमार्फत कुराकानी गर्दै।

उनले यसलाई एउटा ‘बिजनेस ट्रिप’ भनेका थिए, जसको उद्देश्य उनको परोपकारी संस्था ‘वन ड्रप फाउन्डेसन’ मार्फत पानीको अभावबारे चेतना फैलाउनु थियो। यद्यपि पछि क्यानडाको ट्याक्स कोर्टले यो यात्रा कर छुट योग्य नभएको फैसला सुनायो।

आज लालिबर्टे आफ्नो समय मन्ट्रियल, इबिजा र हवाईका घरहरूका बीच बिताउँछन्। साथै फ्रेन्च पोलिनेसियामा उनको एउटा निजी टापु पनि छ, जसलाई एक हप्ताका लागि १० लाख युरोमा भाडामा लिन सकिन्छ। २०१९ मा उनलाई त्यहाँ गाँजा उब्जाएको आरोपमा हिरासतमा लिइएको थियो, तर जब उनले यो व्यक्तिगत प्रयोगका लागि मात्र भएको बताए, उनलाई कुनै आरोप बिना नै रिहा गरियो।

लालिबर्टे ती अर्बपतिको रूपमा चिनिन्छन् जसले पैसा लिएर जीवनको आनन्द लिने र अगाडि बढ्ने निर्णय गरे— किनकि उनी एउटा राम्रो जीवन बिताउन चाहन्थे।

उनी मनोरञ्जन जगतका ती सीमित अर्बपतिहरूमध्ये एक हुन्— जो यस कुराको प्रमाण हुन् कि विद्रोही स्वभावको लामो कपाल भएको एउटा सडक कलाकारले पनि विश्वका सबैभन्दा धनी व्यक्तिहरूको सूचीमा स्थान पाउन सक्छ र तैपनि आफूलाई ‘जोकर’ भन्नै रुचाउन सक्छ। –बीबीसीबाट