होर्मुज जलमार्ग खोल्न चीन मौन, पूर्वी एसियामा तेल आपूर्तिमा थप अवरोध

काठमाडौं। अमेरिका र इजरायलले आफूमाथि आक्रमण गरेपछि इरानले एकतर्फी होर्मुज जलमार्ग बन्द गरेको छ। विश्वमा २० प्रतिशत भन्दा बढी कच्चा तेल यही जलमार्ग भएर आपूर्ति हुने गरेको छ।

इरानले होर्मुज जलमार्ग बन्द गरेपछि यसको असर एसियाली मुलुकाका साथै अमेरिकामा पनि परेको छ।

इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता मोज्तबा खामेनीईले होर्मुज जलमार्ग बन्द जारी राख्ने बताएपछि तेलको आपूर्तिमा ठूलो असर पर्ने देखिएको छ। यद्यपि, इरानले अमेरिका र इजरायलबाहेकका मुलुकमा हुने तेल आपूर्ति नरोक्ने जानकारी दिएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमबार बेइजिङलाई इरानसँगको बढ्दो युद्धको समयमा बन्द गरिएको महत्वपूर्ण तेल अवरोधक होर्मुज जलडमरू पुनः खोल्न मद्दत गर्न आग्रह गरेपछि चीन सार्वजनिक रूपमा मौन बसेको छ।

विश्वको तेल आपूर्तिको लगभग २० प्रतिशत सामान्यतया जाने साँघुरो जलमार्ग वरिपरिको गतिरोधले कच्चा र प्राकृतिक ग्यासको मूल्य पहिले नै तीव्र गतिमा बढाएको छ। जसले गर्दा विश्वव्यापी ऊर्जा प्रवाहमा निरन्तर अवरोध आउने डर बढेको छ।

एसोसिएटेड प्रेसको रिपोर्टअनुसार, सोमबार दैनिक प्रेस ब्रिफिङमा चिनियाँ अधिकारीहरूले ट्रम्पको अनुरोधलाई प्रत्यक्ष रूपमा सम्बोधन गर्न अस्वीकार गरेका छन्। बरु यस क्षेत्रमा तनाव कम गर्न बेइजिङले आफ्नो व्यापक आह्वानलाई दोहर्याएका छ।

ह्वाइट हाउसले प्रमुख तेल आयातकर्ता राष्ट्रहरूलाई जलडमरूमबाट ट्याङकर ट्राफिकलाई सुरक्षित राख्न थप सक्रिय भूमिका खेल्न दबाब दिइरहेको छ। एयर फोर्स वनमा सवार पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले मध्यपूर्व कच्चा तेल ढुवानीमा धेरै निर्भर रहेका सात देशहरूसँग सम्पर्क गरेका छन्। उनीहरूले मार्ग सुरक्षित गर्न मद्दत गर्ने अपेक्षा गरेको बताएका छन्।

‘म यी देशहरूलाई भित्र आउन र आफ्नो क्षेत्रको सुरक्षा गर्न माग गर्दैछु। किनकि यो उनीहरूको क्षेत्र हो’ ट्रम्पले धेरै एसियाली अर्थतन्त्रहरूले ऊर्जा आपूर्ति आयातमा प्रयोग गर्ने ढुवानी करिडोरलाई उल्लेख गर्दै भनेका छन्।

चीन विशेष गरी होर्मुज ट्राफिकमा हुने कुनै पनि अवरोधको जोखिममा छ। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनको तथ्याङले स्ट्रेटबाट सर्ने अधिकांश कच्चा तेल अन्ततः चीन, भारत, जापान र दक्षिण कोरियालगायत एसियाली बजारहरूमा जान्छ।

द हिलले इन्टरनेसनल इनर्जी एजेन्सी (इआईए) को तथ्याङ उद्धृत गर्दै रिपोर्टिङ गरेअनुसार २०२५ को पहिलो त्रैमासिकमा स्ट्रेट अफ होर्मुजबाट पारवहन हुने एक तिहाइभन्दा बढी तेल चीनको लागि गन्तव्य बनेको थियो।

अमेरिकाले अब मार्गमार्फत व्यावसायिक ढुवानीलाई सुरक्षित गर्न बहुराष्ट्रिय नौसेना गठबन्धन गठन गर्ने दिशामा काम गरिरहेको द वाल स्ट्रिट जर्नलले उद्धृत गरेको छ।

अधिकारीहरूले मिसन यस हप्ता चाँडै घोषणा गर्न सकिने बताएका छन्। यद्यपि, विवरणहरू छलफलमा छन् र प्रमुख साझेदारहरूको सहभागिता अझै पुष्टि भएको छैन। युरोपेली र एसियाली सरकारहरूले अहिलेसम्म सावधानीपूर्वक प्रतिक्रिया जनाएका छन्।

बेलायतका प्रधानमन्त्री केयर स्टारमरले ट्रम्पसँग जलडमरूम पुनः खोल्ने बारेमा छलफल गरेका छन्। जबकि, दक्षिण कोरियाले कुनै पनि निर्णय गर्नु अघि वासिङटनसँग नजिकबाट समन्वय गर्ने बताएको छ।

ट्रम्पले यो गतिरोधले बेइजिङसँगको आफ्नो कूटनीतिक तालिकालाई असर गर्न सक्ने संकेत पनि दिएका छन्। ट्रम्पले सोमबार फाइनान्सियल टाइम्ससँग कुरा गर्दै बेइजिङले जलडमरूम सुरक्षित गर्न मद्दत गर्नेछ कि गर्दैन भन्ने बारे कुनै स्पष्टता नभएमा उनी यस महिनाको अन्त्यमा चीनको भ्रमण स्थगित गर्न सक्छन्। यो यात्रा हाल मार्च ३१ देखि अप्रिल २ सम्म तय गरिएको छ। यसमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङसँगको भेटघाट समावेस छ।

खाडीमा युद्ध सुरु भएपछि निरन्तर उकालो लागेको कच्चा तेलको भाउ मंगलबार केही कम भएको छ। अघिल्लो साता ब्यारेलको १२० डलरसम्म पुगेको तेलको भाउ घटेर ९६ देखि १०६ डलरको आसपासमा रहेको आयल प्राइस डटकमले जनाएको छ।

डब्ल्युटी क्रुडमा कच्चा तेल ब्यारेलको ९६ डलर र मुरबान क्रुडमा १०६ डलरमा कारोबार भएको आयल प्राइसले जनाएको छ। यस्तै ब्रेन्ट क्रुडमा कच्चा तेलको भाउ ब्यारेलको १०३ डलरमा कारोबार भएको छ।

अमेरिका र इजरायलले मिलेर इरानमाथि आक्रमण सुरु गरेपछि विश्वको कच्चा तेल बजारमा ठूलो हलचल पैदा गरेको छ। खाडी युद्धका कारण अहिले विश्वमा तेल आपूर्तिमा असन्तुलन आउँदा मूल्य आकासिएको छ।

उनको यो प्रतिक्रियाले कच्चा तेल आपूर्ति गम्भीर अवस्था सिर्जना गरेको छ। खामेनीले अमेरिका र इजरायलसँग इरानको जारी युद्धको सन्दर्भ जोड्दै लगातार आक्रमण जारी राख्न आह्वान गरेको सञ्चार माध्यमहरुले जनाएका छन्। उनको यो भनाईले मध्यपूर्व अझै केही समय अशान्त बन्ने देखिएको छ।

मध्यपूर्वमा जारी युद्धले तेल आपूर्तिमा झनै असहज बनेको छ। जारी युद्धले तेल बजारलाई थप अस्थिर बनाएको छ।

इरानले खाडी तेल बोक्ने जहाजलाई लक्षित गर्दै नयाँ ड्रोन तथा क्षेप्यास्त्र आक्रमण गरेको छ।

यता नेपाल आयल निगमले पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढाएको छ। सोमबार बिहान १२ बजेदेखि लागू हुने पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढाएको निगमले जनाएको छ।

निगमका अनुसार पेट्रोलमा १५ र डिजेल मट्टितेलमा १० रुपैयाँका दरले मूल्य बढाएको हो।

अमेरिका–इजरायल–इरानबीच देखिएको तनावका कारण मूल्य वृद्धि गर्नुपरेको निगमले जनाएको छ।

निगमले जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, ‘विषम परिस्थितिका कारण बाध्यतावश मूल्य बढाउनु परेको हो। यसबाट उपभोक्तामा पर्ने असरप्रति निगम सचेत र संवेदनशील छ।’

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको भाउ बढेसँगै नेपालमा पनि यसको प्रत्यक्ष असर देखिएको हो।

बिहीबार बिहान मात्रै दुई तेल ट्यांकरमा आक्रमण भएको केही घण्टामै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल १२० डलर नजिक पुगेको थियो।

समुद्री मार्गमा देखिएको अवरोधले पनि व्यापारमा ठूलो समस्या निम्त्याएको छ। विशेषगरी होर्मुज जलडमरू र आसपासको तनावका कारण जहाजहरूले वैकल्पिक लामो मार्ग प्रयोग गर्न थालेका छन्।

सामान सिधा आउने बाटोबाट नआइ अफ्रिकाको केप अफ गुड होप हुँदै आउँदा झन्डै छ हजार ५०० किलोमिटर बढी यात्रा गर्नुपर्ने भएको छ। ढुवानी समय मात्र होइन लागत पनि उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ।

अहिले जहाज कम्पनीहरूले ‘वार प्रिमियम’ नाममा अतिरिक्त शुल्क लिन थालेका छन्। ४० फिट कन्टेनरमा मात्र ४ हजार डलरसम्म अतिरिक्त शुल्क लिइरहेका छन्। कतिपय अवस्थामा यो ७ हजार डलर माथि पुगेको छ। यसबाहेक बन्दरगाहमा भीड, ढिलाइ र डेमरेज शुल्कले पनि व्यापार लागत अझैं बढाइरहेको छ।

मध्यपूर्वमा देखिएको अशान्तको असर नेपाललमा पर्न थालेको छ। बिहीबारदेखि खाना पकाउने ग्यासका लागि लाइन लाग्न सुरु भएको छ। ग्यासको लाइन सुरु भएपछि नेपाल आयल निगम लिमिटेडले आधा सिलिन्डर ग्यास भर्ने योजना ल्याएको छ।

नेपालले अधिकांश पेट्रोलियम पदार्थ भारतबाट आयात गर्ने भएकाले मध्यपूर्वको तनावले अप्रत्यक्ष रूपमा नेपाललाई पनि असर गर्न सक्छ।

भारतले प्रयोग गर्ने कच्चा तेलको ठूलो हिस्सा मध्यपूर्वबाट आउने भएकाले त्यहाँको आपूर्ति प्रभावित हुँदा भारतमा समेत लागत बढ्ने भएको छ।

भारतले प्रयोग गर्ने कच्चा तेलमध्ये झण्डै ५० प्रतिशत तेल होर्मुज जलडमरूमध्यबाट आउने गर्दछ। यदि उक्त मार्ग प्रभावित भयो भने भारतले भेनेजुएला वा रुसजस्ता अन्य स्रोतबाट तेल ल्याउनुपर्ने हुनसक्छ, जसले लागत बढाउनेछ।