‘यौन, रणनीति र शक्ति’: होमरको ‘ओडिसी’मा महिला पात्रहरूको प्रभाव

२,८०० वर्ष पुरानो महाकाव्य, जसलाई अहिले चलचित्रमा उतारिएको छ।

यसका मुख्य पात्र ओडिसियस एक वीर पुरुष हुन्। तर उनको कथालाई उनले बाटोमा भेटेका महिलाहरू, जलपरीहरू, जादुगर्नीहरू र देवीहरूको रणनीति, छल र आकर्षणले आकार दिएका छन्। यसैले गर्दा उनी एक वास्तविक मानव जस्तो देखिन्छन्।

‘द ओडिसी’ महाकाव्यले पौराणिक ग्रीक सैनिक ओडिसियसको कथा भन्छ, जो ट्रोजन युद्धमा वर्षौंसम्म लडेपछि आफ्नो राज्य इथाका फर्कने प्रयासमा छन्। उनको १० वर्ष लामो जोखिमपूर्ण समुद्री यात्रा कठिनाइ र खतराहरूले भरिएको छ, जसलाई यसै महिना क्रिस्टोफर नोलनको चलचित्रमा म्याट ड्यामोन र अन्य धेरै कलाकारहरूले पर्दामा उतारेका छन्।

यसको मुख्य पात्र पुरुष भए तापनि ‘द ओडिसी’ महिलाहरूको प्रधानता भएको कथा हो। आफ्नो राज्य फिर्ता पाउने नायकको चाहनालाई बाटोमा भेटिएका महिला, अप्सरा र देवीहरूका योजना र प्रलोभनले हरेक मोडमा प्रभाव पारेको छ। ‘द ओडिसी’ वीरताको साधारण कथा मात्र होइन, बरु यो यौन, रणनीति र शक्तिको कथा हो जुन आजको समयमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

यो कविता घटनाको बीचबाट सुरु हुन्छ, जहाँ ओडिसियस ओगिगियाको समुद्र तटमा रोइरहेका हुन्छन्। उनी त्यहाँ विगत सात वर्षदेखि क्यालिप्सो नामकी अप्सरासँग बसिरहेका छन्। ट्रोजन युद्धको मैदानमा आफूलाई वीर साबित गरे पनि, अहिले उनी पूर्ण रूपमा शक्तिहीन देखिन्छन्। यो कुरालाई यसले अझ बल दिन्छ कि उनलाई त्यस टापुबाट मुक्त गराउन देवताहरूको एउटा ठूलो बैठक नै बस्नुपर्छ।

तर ओडिसियस क्यालिप्सोको कैदमा भन्दा पनि आफ्नै भावनाको बन्धनमा छन्। आधुनिक पाठकले उनको यो निष्क्रियता र घर फर्कन नसक्ने अवस्थालाई युद्धपछिको मानसिक आघातको लक्षण मान्न सक्छन्। यसको मतलब क्यालिप्सोको प्रभावलाई कम आकलन गर्नु होइन। ओडिसियस आफैंले स्वीकार गरे अनुसार, उनकी पत्नी पेनेलोप सुन्दरतामा ती अप्सरासँग तुलना हुन सक्दिनन्, किनकि पेनेलोप एक मरणशील मानव मात्र हुन्।

पतिको लामो अनुपस्थितिमा ओडिसियसकी पत्नी पेनेलोप पनि चुपचाप बसेकी छैनन्। उनले आफूसँग विवाह गरेर इथाकाको नयाँ राजा बन्न चाहने १०८ जना दावेदारहरूको बहादुरी र चलाखीपूर्वक सामना गरेकी छन्। पेनेलोपले आफ्ना ससुरा लेर्टेसका लागि काजकिरियाको कपडा बुन्नु र रातमा फेरि त्यसलाई उधार्नु—यस महाकाव्यको सबैभन्दा अविष्मरणीय प्रसङ्ग हो। उनी एक कठिन लक्ष्य जस्तै हुन्, जसले ती दावेदारहरूलाई रोक्न सफल हुनुले ओडिसियसको राजगद्दी फिर्ता पाउने क्षमतामा सीधा प्रभाव पार्छ।

यो कुरा महत्त्वपूर्ण छ कि देवताहरूमध्ये ओडिसियसको मुख्य समर्थक एक देवी हुन्। रणनीतिकार एथेनाले उनलाई ट्रोयमा सहयोग गरिन् र घर फर्कनका लागि पहल गरिन्। जब उनी असहाय अवस्थामा फेएसियनहरूको भूमिमा पुग्छन्, एथेनाले चलाखीपूर्वक उनको उद्धारको व्यवस्था गर्छिन्। उनले ओडिसियसको कमजोरी लुकाउँछिन् र उनलाई देवता जस्तै भव्य बनाइदिन्छन्, ताकि उनले त्यहाँको प्रसिद्ध आतिथ्य पाउन सकून्। यसले उनलाई समुद्री यात्री फेएसियनहरूको मन जित्न मद्दत गर्छ, जसले पछि उनलाई आश्रय, खजाना र इथाकासम्मको सुरक्षित यात्रा प्रदान गर्छन्।

चाखलाग्दो कुरा के छ भने, ओडिसियस र उनका छोरा टेलिमाकसको अगाडि देखा पर्दा एथेना प्रायः पुरुषको भेषमा हुन्छिन्। उदाहरणका लागि, उनी इथाकाको मित्र राजा मेन्टेस र फेएसियनहरूको पुरुष दूतको रूपमा प्रस्तुत हुन्छिन्। एथेनालाई राम्ररी थाहा छ कि धर्तीमा शक्ति पुरुषहरूको हातमा हुन्छ, तर घटनाक्रमलाई महिलाहरूले बुद्धिमानी र छलकपट मार्फत आकार दिन्छन्।

ओडिसियसले बाटोमा भेटेका पात्रहरूलाई मात्र हेरे पुग्छ। फेएसियनहरूको देशमा पुगेपछि उनले ‘लोटस ईटर्स’ देखि ‘साइक्लोप्स’ सम्मका आफ्ना अनुभवहरू त्यहाँका राजाहरूलाई सुनाउँछन्। ओडिसियसले सुनाएका काल्पनिक महिलाहरूका कथाहरू प्रायः धेरै डरलाग्दा हुन्छन्, किनकि तिनीहरू बाहिरबाट हेर्दा खतरनाक देखिँदैनन्।

ओडिसियस आफ्ना आयोजकहरूलाई स्वीकार गर्छन् कि उनी साइरेन्सको गीत सुन्न निकै आतुर थिए, जो पश्चिमी समुद्रको एक खतरनाक चट्टानी टापुमा बस्छन्। पछिल्ला ग्रीक कलाहरूमा साइरेन्सलाई चरा जस्तो महिला वा जलपरीको रूपमा देखाइएको छ, तर ओडिसियसले उनीहरूको मह जस्तो मिठो गीतको वर्णन गरेका छन्, जसमा पुरुषहरूलाई लोभ्याएर मृत्युको मुखसम्म पुर्याउने शक्ति हुन्छ।

साइरेन्सको अगाडि एउटा यस्तो मैदान छ जहाँ उनीहरूको गीत सुन्न रोकिएका धेरै पुरुषहरूको हड्डीहरू थुप्रिएका छन्। ओडिसियस यो जोखिम लिन तयार हुन्छन्: उनले आफ्ना मानिसहरूलाई आफूलाई जहाजको खम्बामा बलियो गरी बाँध्न लगाउँछन् ताकि त्यो मनमोहक संगीतको पछि लागेर उनी समुद्रमा हाम फाल्न नसकून्। सुन्नमा जति सुन्दर भए पनि, साइरेन्सहरू उत्तिकै घातक छन्।

सर्सी अर्की एक खतरनाक सुन्दरी थिइन्। उनलाई पहिलो पटक भेट्ने थोरैले मात्र उनलाई डरलाग्दो ठान्थे, तर साइरेन्सहरू जस्तै उनको मिठो आवरण पछाडि जादुई शक्ति लुकेको थियो। होमरले उनलाई एक जादुगर्नीको रूपमा देखाएका छन्: उनीसँग ओडिसियसका साथीहरूलाई सुँगुरमा बदल्ने जडिबुटी र औषधिहरू थिए।

तर, ओडिसियसले आफ्नो यात्रामा भेटेका धेरै अनौठा पात्रहरू जस्तै सर्सी पनि बाधा पुर्याउन मात्र होइन, सहयोग गर्न पनि त्यहाँ थिइन्। यद्यपि उनले ओडिसियसलाई आफ्नो प्रेमी बनाइन्, तर उनले नै ओडिसियसलाई पाताल लोकसम्म जाने बाटो खोलिदिइन्। त्यहाँ उनले भविष्यवक्ता टायरिसियासलाई भेटे जसले उनलाई घर फर्कनका लागि सल्लाह दिए।

यसको एउटा स्थायी सन्देश यो हो कि महिला राक्षसहरू र लोभ्याउने अप्सराहरूलाई सजिलै बेवास्ता गर्न सकिँदैन। सफल हुनका लागि ओडिसियसले एक हदसम्म उनीहरूको अगाडि झुक्नैपर्छ, तर धेरै पनि होइन। उनले भेटेका मानिसहरूले बारम्बार उनको दृढ संकल्प र संयमताको परीक्षा लिन्छन्, जुन गुणलाई प्राचीन ग्रीकहरूले निकै महत्व दिन्थे।

जसले उनका यी साहसिक कार्यहरूलाई शंकाको नजरले हेर्छन् र फेएसियनहरूको सहयोग पाउनका लागि बनाइएका मनगढन्ते कथा ठान्छन्, उनीहरूले यसलाई एक सांकेतिक अर्थमा बुझ्नेछन्। ओडिसियस सायद बाहिरी राक्षसहरूसँग भन्दा पनि आफ्नै भित्री कमजोरीहरूसँग लडिरहेका थिए, जुन बाहिरबाट देखिने भन्दा धेरै खतरनाक हुन्छन्।

ओडिसियसका कथाहरूको अस्पष्टता, तिनीहरूको भव्यता र विश्वासै गर्न नसकिने कुराहरू नै यस महाकाव्यको मुख्य जादू हो। यसैले ओडिसियसलाई एक नायकको रूपमा चिनाउँछ। इमिली विल्सनले आफ्नो अनुवादमा भने झैं, उनी एक जटिल पुरुष हुन्। उनी जटिल छन्, किनभने उनी छल गर्नमा माहिर छन् र आफ्नो फाइदा अनुसार कथा र पहिचान बदलिरहन्छन्।

चलाख, कल्पनाशील र कमजोरीहरू भएका ओडिसियस वास्तवमा प्राचीन ग्रीक संसारका सबैभन्दा मानवीय नायक हुन्। महिलाहरूको आकर्षण र भव्य संसारप्रतिको उनको कमजोरी नै उनको शक्ति र पतन दुवै हो। त्यसैले त उनले आज पनि हामीसँग कुरा गरिरहे झैं लाग्छ।

डेजी डन एक पुरस्कार विजेता शास्त्रीय विद्वान र लेखिका हुन् जसका पुस्तकहरूमा ‘द मिसिङ थ्रेड’ र होमर सम्बन्धी ‘लेडीबर्ड एक्सपर्ट बुक’ समावेश छन्।

‘द ओडिसी’ जुलाई १७ देखि अमेरिका र बेलायतका सिनेमाघरहरूमा प्रदर्शन हुँदैछ।