टाटा समूहको २७७ अर्ब डलरको साम्राज्य, रतन टाटाका सौतेला भाइ नोयलले गर्लान् नेतृत्व?

दशकौँसम्म नोएल टाटाले आफ्ना सौतेनी भाइ रतन टाटालाई पछ्याएको स्पटलाइटबाट टाढा रहेर खुद्रा र व्यापारिक व्यवसायहरू निर्माण गरे। अब, टाटा ट्रस्टको अध्यक्षका रूपमा उनी टाटा समूहले सामना गर्ने दुई ठूला निर्णयहरूलाई प्रभाव पार्न तयार छन्। अब टाटा समूहको नेतृत्व कसले गर्छ? भन्ने प्रश्न उठेको छ।

ट्रस्टहरूमा नोएलको व्यवस्थापन, टाटा सन्सको उत्तराधिकार प्रक्रियामा प्रभाव र सूचीकरण बहसमा भूमिकाले भारतको सबैभन्दा प्रसिद्ध र सबैभन्दा ठूलो समूहमध्ये एकको भविष्यलाई आकार दिन सक्छ।

दुई खर्ब ७७ अर्ब अमेरिकी डलरको बजार मूल्य भएको यस समूहको होल्डिङ कम्पनी टाटा सन्सले आगामी फेब्रुअरी २०२७ मा अध्यक्ष नटराजन चन्द्रशेखरनको कार्यकाल समाप्त भएपछि उनको उत्तराधिकारीका रूपमा नयाँ नेतृत्व चयन गर्नुपर्नेछ। टाटा सन्समा नियन्त्रणकारी हिस्सेदारी भएकाले यस निर्णयमा टाटा ट्रस्टको ठूलो प्रभाव रहनेछ।

दशकौँसम्म यस विशाल व्यावसायिक समूहको सार्वजनिक अनुहार रहेका आफ्ना सौतेनी दाजु रतन टाटाको छायामा रहेका ६८ वर्षीय नोएलले समूहका मुख्य कम्पनीहरूमा भन्दा खुद्रा व्यापार (रिटेल) र व्यापारिक कारोबारका क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान बनाउँदै व्यावसायिक यात्रा अघि बढाएका थिए।

सार्वजनिक जीवनमा कमै देखिए पनि नोएलले समूहअन्तर्गतका विभिन्न कम्पनीका सञ्चालक समितिमा रहेर लामो समयसम्म काम गरेका छन्। भारतका सर्वाधिक चर्चित कर्पोरेट नेतृत्वकर्तामध्ये एक रतन टाटाको विपरीत, समूहभित्र आफ्नो प्रभाव बढ्दै गएको भए पनि नोएलले प्रायः प्रचारप्रसारबाट टाढै रहने नीति अपनाए। अक्टोबर २०२४ मा रतनको निधन भएपछि मात्र उनी एक प्रमुख व्यक्तित्वका रूपमा अगाडि आएका हुन्।

ट्रस्टीहरूले उनलाई सर्वसम्मत रूपमा टाटा ट्रस्टको अध्यक्षमा नियुक्त गरे। र, त्यसपछि उनी टाटा सन्सको सञ्चालक समितिमा गैरकार्यकारी निर्देशकका रूपमा आबद्ध भए। अहिले उनी भारतीय कर्पोरेट प्रशासनको सबैभन्दा शक्तिशाली पदहरूमध्ये एकमा छन्।

यसै महिना आयोजित एक कार्यक्रममा उनले भने, ‘हामीसँग भएका स्रोतसाधनको सबैभन्दा प्रभावकारी बाँडफाँड गर्ने, ती स्रोतहरूलाई अर्थपूर्ण ढङ्गले कसरी परिचालन गर्ने भन्नेबारे निर्णय लिने र भारतका लागि सबैभन्दा उत्तम हुने कार्य गर्ने नै हाम्रो जिम्मेवारी हो।’

उत्तराधिकार र सूचीकरणसम्बन्धी बहस

१५८ वर्ष पुरानो यस व्यावसायिक समूहको भविष्य दुईवटा विषयले निर्धारण गर्नेछ: टाटा सन्सको नयाँ अध्यक्षको चयन र निजी स्वामित्वमा रहेको कम्पनीले भविष्यमा सार्वजनिक सूचीकरणको प्रक्रिया अघि बढाउने वा नबढाउने भन्ने निर्णय।

सार्वजनिक सूचीकरणको प्रक्रिया अघि बढाउन टाटा सन्समाथि अल्पमतको सेयरधनी शापुरजी पालोनजी समूहको दबाब छ। साथै, यदि कम्पनीले विशेष छुट प्राप्त गर्न नसकेमा नियामक आवश्यकताहरूका कारण पनि भविष्यमा यो विषय पुनः उठ्न सक्छ।

टाटा ग्रुप: एयर इन्डियादेखि धेरै बिजनेस घाटामा, उत्तराधिकारी को? सहज छैन अवस्था

नोएलले यस विषयमा सार्वजनिक रूपमा कुनै टिप्पणी गरेका छैनन्। तर, सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टहरूका अनुसार गत वर्ष उनले र अन्य ट्रस्टीहरूले कम्पनीलाई सूचीकृत गर्ने प्रस्तावको सर्वसम्मतिले विरोध गरेका थिए।

यस मामिलाको प्रत्यक्ष जानकारी राख्ने स्रोतका अनुसार उनले टाटा सन्ससँग समूहको व्यावसायिक कार्यसम्पादन, पाँचवर्षीय योजना, पुँजीगत खर्च र सूचीकृत नभई बस्नुको औचित्यलगायत पाँचवटा विषयमा स्पष्टीकरण मागेका थिए।

अर्को अध्यक्षको चयनका सन्दर्भमा उनको प्रभाव निर्णायक हुने सम्भावना छ। यद्यपि, टाटा सन्सको बोर्डले चयन प्रक्रियाको निगरानी गर्नेछ। तर, होल्डिङ कम्पनीमा ट्रस्टहरूको नियन्त्रण रहेकाले व्यावसायिक महत्त्वाकाङ्क्षा र समूहको विशिष्ट शासन संरचनाबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्ने नेतृत्व चयन गर्ने क्रममा नोएलको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुनेछ। ट्रस्टहरूले टाटा सन्सका एक तिहाइ निर्देशकहरू नियुक्त गर्छन्, जससँग मुख्य निर्णयहरूमा भिटो (निषेधाधिकार) को शक्ति हुन्छ।

खुद्रा व्यापार र कारोबारको पृष्ठभूमि

बेलायतको ससेक्स विश्वविद्यालयबाट स्नातक गरेपछि नोएलले आफ्नो व्यावसायिक जीवनको अधिकांश समय सार्वजनिक चर्चाभन्दा टाढा रहेर बिताए। उनले समूहका मुख्य कम्पनीहरू—जस्तै टाटा स्टिल लिमिटेड, सूचना प्रविधि र अटोमोबाइल व्यवसायहरू—भन्दा पनि खुद्रा व्यापार र कारोबारसम्बन्धी व्यवसायमार्फत समूहभित्र आफ्नो प्रतिष्ठा निर्माण गरे।

उनी टाटा समूहको व्यापारिक शाखा टाटा इन्टरनेसनलमा आबद्ध भए र त्यसपछि ट्रेन्टमा गए, जुन त्यतिबेला तुलनात्मक रूपमा सानो खुद्रा व्यापार (रिटेल व्यवसाय) थियो। सन् १९९९ देखि प्रबन्ध निर्देशकका रूपमा काम गर्दै उनले वेस्टसाइड र पछि जुडियो जस्ता भ्यालु फेसन (सुलभ मूल्यको फेसन) शृङ्खलाहरूमार्फत ट्रेन्टलाई भारतको सबैभन्दा सफल खुद्रा व्यापारिक कम्पनीहरूमध्ये एक बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

यस सफलताले उनलाई टाटा समूहभित्र एक सम्मानित सञ्चालकका रूपमा स्थापित गर्‍यो र नेतृत्वको थप व्यापक जिम्मेवारी सम्हाल्ने बाटो पनि खोलिदियो।

‘नोएललाई टाटाका व्यवसायहरू कसरी सञ्चालन हुन्छन् भन्ने राम्रोसँग थाहा छ। खुद्रा व्यापारको क्षेत्रमा टाटाले ठूला खुद्रा बिक्रेताहरूसँग कसरी प्रतिस्पर्धा गर्ला भन्ने धेरैको आशङ्का थियो। तर, नोएलले त्यो गरेर देखाए,’ सन् २०१९ मा अवकाश लिएका टाटा सन्सका पूर्वकार्यकारी सञ्जय सिंहले सन् २०२४ मा रोयटर्सलाई बताए।

रतन टाटाको विपरीत उनले चुपचाप आफ्नो प्रभाव बढाए र निकै निजी जीवन बिताए। समूहबारे जानकारी राख्ने स्रोतका अनुसार, उनका विचार र सार्वजनिक मन्तव्यहरू बाहिर ल्याउने मुख्य माध्यम उनको कार्यालय नै थियो।

सन् २०१० को अगस्टमा नोएल टाटा इन्टरनेसनलको प्रबन्ध निर्देशक बने। उनको कार्यकालमा विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र र व्यवसायहरूमा कम्पनीको विस्तारसँगै यसको कारोबार (टर्नओभर) ५० करोड डलरबाट बढेर ३ अर्ब डलरभन्दा बढी पुग्यो।

वरिष्ठ कार्यकारीहरूका लागि तोकिएको अवकाशको उमेर हद पूरा भएपछि उनी नोभेम्बर २०२१ मा प्रबन्ध निर्देशकको पदबाट बाहिरिए। तर, कम्पनीको गैरकार्यकारी अध्यक्षका रूपमा भने कायम रहे।

उनले सो व्यावसायिक समूहअन्तर्गत अन्य बोर्ड स्तरीय जिम्मेवारीहरू पनि सम्हाले। जसमा भोल्टास र टाटा इन्भेस्टमेन्ट कर्पोरेसनको अध्यक्ष पद तथा टाटा स्टिल र टाइटनको उपाध्यक्ष पद समावेश छन्।

‘उनी सधैँ चर्चाबाट टाढा रहेकाले बाहिरी दुनियाँले उनलाई राम्ररी चिन्दैन। तर उनी टाटा समूहको वास्तविक र आदर्श प्रतिनिधि हुन्,’ सिंहले भने। –रोयटर्सको सहयोगमा