सम्झनामा किसिन्जर : प्रभावशाली तर विवादास्पद कूटनीतिज्ञ

काठमाडौं- अमेरिकाका पूर्वविदेशमन्त्री तथा पूर्व राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार हेनरी किसिन्जरको बुधबार निधन भएको छ। उनको १ सय वर्षको उमेरमा बुधबार आफ्नै निवासमा निधन भएको हो। युवावस्थामा नाजीको शासन रहेको जर्मनीबाट भागेका किसिन्जर कालान्तरमा अमेरिकी इतिहासकै एक प्रभावशाली तथा विवादास्पद कूटनीतिज्ञ बनेका थिए।

१९७० को दशकमा उनी अमेरिकी कूटनीतिका पर्यायजस्तै थिए। भियतनाम युद्धबाट अमेरिकी सेना फर्काउन पहल गरेको भन्दै उनलाई १९७३ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार समेत दिइएको थियो। पेरिस शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेकाले उत्तर भियतनामी नेता लि डुक थो र किसिन्जरलाई संयुक्त रुपमा यो पुरस्कार दिइएपनि थोले अस्विकार गरेका थिए। किसिन्जरलाई पुरस्कार दिने निर्णयको विरोध गर्दै उक्त वर्ष नोबेल कमिटीकै दुई सदस्यले राजिनामा समेत गरेका थिए। जसकारण, यो पुरस्कार विवादमा तानियो। अर्को, किसिन्जरले पुरस्कार भएपनि युद्ध अन्त्य हुन थप दुई वर्ष लाग्यो।

किसिन्जरलाई चीनका मित्र भनेर पनि चिनिन्छ। उनले आफ्नो जीवनकालमा पदमा छँदा र नरहदाँ गरी कुल १ सय पटक चीन भ्रमण गरे। १९७० को दशकमा एक्लिएको चीनलाई अमेरिका र बाँकी विश्वसँग व्यापारिक रुपमा जोड्ने श्रेय पनि किसिन्जरलाई जान्छ। उनको भ्रमणपछि १९७२ मा अमेरिकी राष्ट्रपति रिचार्ड निक्सनले चीन भ्रमण गरेका थिए। त्यसपछि बिस्तारै चीनले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र कूटनीतिमा आफ्नो प्रभूत्व कायम गर्दै गयो।

भियतनाम युद्धका दौरान कम्बोडियामा गोप्य रुपमा बम खसालेको दोष पनि उनलाई जान्छ। यहीकारण धेरैले उनलाई घृणा पनि गर्छन्। यस बमकाण्डपछि कम्बोडियामा खेमर रगको शासन सुरु भएको थियो। त्यसैगरी, चिलीमा प्रजातान्त्रिक सरकारविरुद्ध ‘कु’ हुँदा त्यहाँको सेनालाई समर्थन गर्ने विवादास्पद काम पनि उनले गरेका थिए।

मध्यपूर्वमा उनले १९७३ को योम किपुर युद्धपछि इजरायल र अरब सेनालाई अलग–अलग गर्ने काम गरेका थिए। यसलाई ‘सटल कूटनीति’ नाम दिइएको थियो। सोभियत युनियनसँगको सम्बन्ध अति खराब हुँदा उनले फेरि सहकार्य र सम्झौताको प्रस्ताव ल्याएका थिए। यसले तनाव कम गर्न र दुई महाशक्तिबीच विभिन्न हतियार सम्बन्धि सम्झौताहरु गर्नका लागि ढोका खुलेको थियो। यद्यपी, उनले अन्य देशमा मानव अधिकारलाई बेवास्ता गर्ने गरेको मानवअधिकारवादीहरुको आरोप थियो।

किन्सिजरलाई विवादमा ल्याउने मुख्य कारण थियो- भियतनाम युद्ध। १९६९ मा युद्ध समाप्त गर्ने वाचासहित निक्सन राष्ट्रपति बने, उनले त्यसका लागि गोप्य योजना बनाए। तर, यसका बाबजुद झन्डै ३० हजार अमेरिकी सैनिक यसपछि भियतनाममा मारिए। आलोचकहरु निक्सन र किसिन्जरले अनावश्यक रुपमा युद्ध लम्ब्याएको आरोप लगाउँछन्। १९७५ मा युद्ध समाप्त हुँदासम्म ५८ हजार अमेरिकी सैनिकले ज्यान गुमाइसकेका थिए।

होलोकोस्टको अनुभव
२७ मेइ, १९२३ मा जर्मनीको फुर्थमा किसिन्जरको जन्म भएको थियो। उनी यहुदी थिए। उनी हिटलरको दमन सहन नसकेपछि १९३८ मा भागेर अमेरिका पुगेका थिए।

‘स्कुल जाँदाका मेरा झन्डै आधा सहपाठी र मेरै परिवारका १३ सदस्य हिटलरको बन्दी शिविरमा मारिए,’ किसिन्जरले एकपटक भनेका थिए। त्यसपछि, केही समय अमेरिकी सेनामा काम गरे। हार्भाड विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गरेका किसिन्जरले १९७३ देखि १९७७ सम्म विदेशमन्त्रीका रुपमा काम गरेका थिए।

प्रभावशाली राजनीतिज्ञ
विदेशमन्त्रीको कुर्सी छाडिसकेपछि अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका लेखक र अन्तर्राष्ट्रिय कन्सल्टेन्टका रुपमा किसिन्जरले छवि बनाए। जर्ज डब्ल्यू बुस राष्ट्रपति भएपछि २००२ मा छोटो समय किसिन्जर सरकारी जिम्मेवारीमा फर्किए।

बुसले सेप्टेम्बर ११ को आतंकवादी हमलाबारे छानबिन गर्न उनकै नेतृत्वमा आयोग गठन गरेका थिए। तर, ‘कन्फ्ल्क्टि अफ इन्ट्रेस्ट’का प्रश्नहरु उठेपछि किसिन्जरले एक महिनाभित्रै राजीनामा गरे।

अमेरिका र विश्वका धेरै देशमा विदेश नीतिबारे अध्ययन गर्दा किसिन्जरका लेख, सल्लाह र पुस्तकलाई सन्दर्भसामग्रीका रूपमा ‘साइटेसन’ गरिन्छ।

-सीएनएनबाट