४५ संस्थानमध्ये २७ नाफामा, सरकारको लगानी आठ खर्ब नजिक, वायुसेवा निगमको अवस्था नाजुक

काठमाडौं। सरकारले आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा देशमा स्वामित्वमा रहेका ४५ सार्वजनिक संस्थानहरूमध्ये २७ वटा नाफामा, १६ वटा नोक्सानीमा र २ वटा बन्द अवस्थामा रहेका छन्। अर्थ मन्त्रालयले आर्थिक सर्वेक्षण सार्वजनिक गर्दै यस्तो बताएको हो।

सर्वेक्षणअनुसार २७ वटा संस्थान नाफामा रहेका छन् भने १६ वटा संस्थान नोक्सानीमा चलेका छन्। दुईवटा संस्थान भने बन्द अवस्थामा छन। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा २८ संस्थान नाफामा र १५ संस्थान नोक्सानीमा थिए।

नाफा कमाउने संस्थानहरूमध्ये नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, नेपाल दूरसञ्चार कम्पनी लिमिटेड र नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण अग्रस्थानमा रहेका छन्।

त्यस्तै, सार्वजनिक संस्थानहरूमा सरकारको सेयर र ऋण लगानी निरन्तर बढिरहेको छ। २०८२ असार मसान्तसम्म सरकारको कुल लगानी १३.४ प्रतिशत वृद्धि भई सात खर्ब ९८ अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यसमध्ये सेयर लगानी तीन खर्ब ७० अर्ब २५ करोड र ऋण लगानी चार खर्ब २८ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ रहेको छ।

सार्वजनिक संस्थानहरूको कुल सम्पत्ति ९.५ प्रतिशतले बढेर ३२ खर्ब ६ अर्ब ९१ करोड पुगेको छ। यो आकार मुलुकको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को ५० प्रतिशतभन्दा बढी हो। यद्यपि, सरकारले प्राप्त गर्ने लाभांशमा भने ५.२ प्रतिशत गिरावट आएको छ। गत आर्थिक वर्षमा ८ अर्ब ८३ करोड लाभांश बुझाएका संस्थानहरूले यस वर्ष ८ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ मात्र लाभांश दिएका छन्।

सर्वेक्षणले केही संस्थानहरूको नेटवर्थ ऋणात्मक रहेको देखाएको छ। हाल ७ वटा संस्थानको नेटवर्थ ऋणात्मक छ। जसमा नेपाल वायुसेवा निगम सबैभन्दा खराब अवस्थामा छ। निगमको नेटवर्थ ७ अर्ब ९३ करोड ४४ लाख रुपैयाँले ऋणात्मक रहेको सर्वेक्षणले औंल्याएको छ। वायुसेवा निगमले जहाज खरिद गर्दाको ऋण बढेर ५५ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ।

सार्वजनिक संस्थानहरूमा हाल स्वीकृत दरबन्दी ३८ हजार २ सय ८५ रहेकोमा ३० हजार ३ सय ५२ जना कर्मचारी कार्यरत रहेका छन्।

सरकारले संकलन गर्ने कुल आयकरमा सार्वजनिक संस्थानहरूको योगदान ३.८२ प्रतिशत रहेको छ। यस्तै, धितोपत्र बजार (नेप्से) मा सूचीकृत भएका ७ वटा सार्वजनिक संस्थानले बजार पुँजीकरणको १५.१ प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन्।

उच्च नोक्सानमा रहेका पाँच संस्थानको अवस्था

समीक्षा अवधिमा व्यावसायिक कारोवार सञ्चालन गरेका संस्थानमध्ये उच्च नोक्सानमा रहेका पाँच सार्वजनिक संस्थानमा क्रमशः नेपाल वायुसेवा निगम, नेपाल खानेपानी संस्थान, हेटौँडा सिमेन्ट उद्योग लिमिटेड, उदयपुर सिमेन्ट उद्योग लिमिटेड र दुग्ध विकास संस्थान रहेका छन्। कुल नोक्सानमा यी संस्थानको नोक्सानको हिस्सा ५१.३८ प्रतिशत रहेको छ।

गत समीक्षा अवधिमा यस्तो हिस्सा ६३.६३ प्रतिशत रहेको थियो । विगत वर्षमा जस्तै आर्थिक वर्ष २०८१०८२ मा वायुसेवा निगम सर्वाधिक खुद नोक्सानमा रहेको छ। जहाज खरिद ऋणको साँवा ब्याज भुक्तानीमा देखिएको समस्या, उच्च प्रशासनिक खर्च, जहाजको न्यून उपयोग र व्यावसायिक योजनाको कमजोर कार्यान्वयन जस्ता कारणले निगमको वित्तीय अवस्था निरन्तर खस्कँदो छ।

उच्च नोक्सानमा रहेका संस्थानको वित्तीय अवस्था कमजोर हुनुका कारणमा क्रमशः उच्च महसुल बक्यौता एवम् कमजोर समन्वय, न्यून क्षमता उपयोग एवं उच्च प्रशासनिक खर्च तथा परिवर्तित परिवेशमा प्रतिस्पर्धी क्षमता न्यून रहेका छन्।

ऋणको साँवा ब्याज भुक्तानीमा कठिनाई र व्यावसायिक योजनाको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसक्नु जस्ता कारणले समग्र सार्वजनिक संस्थानको खुद तथा सञ्चित नोक्सान बढ्दै गएकोले वित्तीय जोखिम बढाएको छ।