जेन—जी आन्दोलनमा निस्केका विदेशी कैदी भागेको भाग्यै

दक्षिण अफ्रिकी नागरिक मार्लेस बाडेनहोर्स्ट ६ किलो हिरोइनसहित साउन २०, २०७९ मा ठमेलको एक होटलबाट पक्राउ परिन्। सुटकेसको फल्स बटममा लुकाएर हिरोइन ल्याएकोमा जिल्ला अदालत काठमाडौंले उनलाई दोषी ठहर गर्दै २० वर्षको जेल सजाय र १० लाख रुपैयाँ जरिवानाको फैसला सुनाएको थियो।

मार्लेसले आफ्ना साथी विलियमले उक्त सामान पठाएको र आफूलाई सुटकेसमा लागूऔषध छ भनेर जानकारी नभएको दाबी गरे पनि प्रमाणको अभावमा अदालतले उनको तर्कलाई स्वीकार गरेन।

प्रहरीको अनुसन्धान प्रतिवेदन, प्रयोगशालाको परीक्षण र साक्षीहरूको बकपत्रलाई मुख्य आधार मानेर जिल्ला अदालतले कैद सजाय र १० लाख जरिवाना तोकेपछि उनी साउन २०, २०७९ मा केन्द्रीय कारागार सुन्धारा चलान भइन्।

तर, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासनको माग राखेर जेन—जीले गरेको आन्दोलनका क्रममा भदौ २४ गते जेलबाट भागेकी उनी फरारको सूचीमा छिन्। जेन—जी आन्दालनमा भागेर फरारको सूचीमा रहेकी उनी एक्ली होइनन्। आन्दोलनका बेला साढे १३ हजार कैदी भागेकामा ९ हजार मात्र फिर्ता भएका छन्। फरार ४ हजारमा ६ सय २१ जना त विदेशी मात्रै छन्। फरार हुने विदेशीमा लागूऔषध मुद्दाका २ सय २६ जना छन्। त्यस्तै जबरजस्ती करणीका ८३ जना, सुन तस्करीमा संलग्न ३१, कर्तव्यज्यान, ज्यानसम्बन्धी कसुरका १ सय २९ विदेशी कैदीबन्दी फरार भएका छन्।

जघन्य र संगठित अपराधमा संलग्न विदेशी कैदी भाग्दा शान्तिसुरक्षामा जोखिम त बढेकै छ, सँगसँगै उनीहरूले तिर्नुपर्ने धरौटी र क्षतिपूर्तिबापतको रकम पनि राज्यले गुमाएको छ। ‘आन्दोलनले कैदी मात्रै भागेनन्, सुन तस्करीलगायतका मुद्दाबाट राज्यले पाउने करोडौँ रकम पनि गुमेको छ,’ एक कारागार प्रशासकले भने।

३ अर्ब ५० करोड २ लाख १६ हजार ५ सय ५२ रुपैयाँ बिगो कायम गरिएको सुन तस्करीको मुद्दामा पुर्पक्षका लागि काठमाडौंको केन्द्रीय कारागारमा थुनामा रहेका ७ चिनियाँ, ५ भारतीय र १ जना बेल्जियमका नागरिक फरार छन्।

६० केजी सुन तस्करी गरेको आरोप लागेका चिनियाँ नागरिक कुङ्गा टासी शेर्पा भनिने गेङ्गा शाशीलाई प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) ले पेस्तोल र ६ राउन्ड गोलीसहित पक्राउ गरेको थियो। उनीसँग नेपाली नागरिकता र सोही नागरिकता प्रयोग गरी निकालेको सवारी अनुमतिपत्र फेला परेको थियो।

त्रिभुवन विमानस्थल हुँदै मोटरसाइकलको ब्रेक सुमा लुकाएर ल्याएको ६० किलो ७ सय ७८ ग्राम सुन तस्करी भएको भन्दै २९ जनाविरुद्ध मुद्दा दायर गरिएको थियो।

जसमा तिब्बती मुलकका बेल्जियम नागरिक निमा तामाङ भनिने दावा छिरिङ पनि छन्। उनले काभ्रे नमोबुद्ध नगरपालिका–११ का पेमा तामाङको छोरा बनेर नागरिकता लिएको पाइएको थियो। उनी ठमेलको होटल भियनाबाट असार २६, २०८१ मा पक्राउ परेका थिए। सुन तस्करीका आरोपमा अदालतको आदेशले थुनामा रहेका सबैजसो बन्दी फरार रहेको केन्द्रीय कारागारले जनाएको छ। ‘सुन काण्डमा थुनामा रहेका विदेशी सबै बन्दी फरार सूचीमा छन्,’ कार्यालयका सूचना अधिकारी बैकुण्ठ अधिकारीले भने।

फरार भएका २५ प्रतिशत मात्रै फिर्ता
कारागार विभागका अनुसार आन्दोलनका क्रममा नेपालका २८ वटा कारागारबाट १३ हजार ५ सय ८५ कैदीबन्दी भागेका थिए। फरार भएका मध्ये ९ हजार १ सय ६७ कैदीबन्दी मात्रै फिर्ता भएका छन्।

कारागार विभागका अनुसार फरार भएकामा १२ हजार ७ सय ६१ स्वदेशी र ८ सय २४ जना विदेशी थिए। सरकारले फरार कैदीलाई फिर्ता आउन आह्वान पनि गरेको छ। अहिलेसम्म फरार भएका मध्ये ७०.२० प्रतिशत अर्थात् ८ हजार ९ सय ५९ स्वदेशी कैदीबन्दी फिर्ता भएका छन्।

फरार भएका ८ सय २४ विदेशी कैदीमध्ये २४.६३ प्रतिशत अर्थात् २ सय ३ मात्रै फिर्ता भएका छन्। जसअनुसार ७५ प्रतिशत विदेशी कैदी फरार छन्। स्वदेशी फरार कैदीलाई प्रहरी प्रशासनले पक्राउ गरिरहे पनि विदेशीलाई भने पक्राउ गर्न सकेको छैन। फरार भएका सबै विदेशी कैदी सीमा नाका कटेर भागिसकेको अनुमान प्रहरीको छ। एक जना प्रहरी अधिकारीले भने, ‘नेपालमै भूमिमा भए त पक्राउ पर्ने नै छन्, तर विदेशीले त डाँडा काटिसके।’

के गर्दै छ सरकार?
कारागार विभागका निर्देशक चोमेन्द्र न्यौपानेले फरार कैदीबन्दीलाई हवाई तथा स्थलमार्ग हुँदै अन्यत्र जान नदिन विशेष निगरानी बढाएको बताए। छुट्टै कार्यदल नै बनाएर उनीहरूको खोजी भइरहेको उनी बताउँछन्। ‘उनीहरूको नाम नामेसी विवरण विमानस्थल र नाकामा पठाएका छौँ,’ उनले भने, ‘केही पक्राउ पनि परेका छन्।’

भागेका कैदीबन्दीका बारेमा अन्तर्राष्ट्रिय निकायलाई पनि जानकारी गराएको कारागार विभागका निर्देशक चोमेन्द्रले बताए। फरार विदेशी कैदीको जानकारी गृह मन्त्रालयले परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत नेपालमा रहेको सम्बन्धित देशको दूतावासमा जानकारी गराइसकेको छ। ‘नेपालमा उनीहरूलाई कालोसूचीमा राखेका छौँ,’ उनले भने।

नेपाल प्रहरीका प्रवक्ता अविनारायण काफ्लेले फरार कैदीको खोजी गर्न कारागार विभाग र प्रहरी मिलेर संयुक्त रूपमा काम भइसकेको बताउँछन्। इन्टरपोलमा जानकारी गराउने प्रक्रिया पनि अघि बढाएको उनले बताए। ‘नेपालमै लुकेर बसेको हुन सक्ने भएकोले उनीहरूलाई निगरानी पनि बढाएका छौँ,’ उनले भने।

तर, सरकारले भागेका कैदी पक्रन जुन गरिरहेको प्रयास अपुग भएको विज्ञहरू बताउँछन्। पूर्वएआईजी किरण बज्राचार्यले जेलबाट भागेका कैदीलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा खोजीमा रहेको सूचीमा समावेश गरी पक्राउ गर्न इन्टरपोलमार्फत पहल तीव्र पार्नु पर्ने बताइन्। ‘नेपालमा कालोसूचीमा मात्रै राखेर हुँदैन,’ उनले भनिन्, ‘जुन देशका नागरिक हुन्, त्यही देशलाई जानकारी गराउन ढिलाइ गर्नु हुँदैन।’

जेलबाट भागेका अन्तर्राष्ट्रिय कैदीहरू पक्राउ नपर्नु झनै गम्भीर विषय हो। उनी यसलाई राज्यले चासो दिनुपर्नेमा जोड दिन्छिन्। फरार कैदीबारे जानकारी दिनेलाई पुरस्कार घोषणा पनि गर्न सकिने उनले उपाय सुनाइन्।

इन्टरपोललाई जानकारी गराए पनि फरार विदेशी नागरिक पक्राउ गरेर नेपाल ल्याउन कठिन भएको सुरक्षाविज्ञहरू बताउँछन्। इन्टरपोलले मागेका नेपाली नागरिक पक्राउ गरेर पठाउन त हम्मेहम्मे परेको बताउँदै उनी नेपालले मागेकै भरमा कुनै पनि देशले आफ्नो नागरिक पक्राउ गरेर पठाउने अवस्था आफूले नदेखेको इन्टरपोलमै कार्यरत एक प्रहरी (नाम उल्लेख गर्न नचाहने) ले बताए।

उनले जेलबाट फरार हुनेमा भारतीय धेरै रहेको बताउँदै भने, ‘हामीले अनुरोध गर्दा होस् वा इन्टरपोलमार्फत, जे गरे पनि भारतले आफ्ना नागरिक पक्राउ गरेर पठाउँदैन। अरू देशको त के कुरा गर्नु।’

(यो लेख Nimjin बाट साभार गरिएको हो।)