बैंकको ब्याजदर कसरी निर्धारण हुन्छ?

काठमाडौँः बैंकमा पैसा राख्दा कति ब्याज पाइन्छ? ऋण लिँदा कति ब्याज तिर्नुपर्छ? भन्ने प्रश्न धेरैको चासोको विषय हो। बैंकको ब्याजदर कुनै एउटै आधारमा निर्धारण हुँदैन।

निक्षेपको लागत, बजारको अवस्था, तरलता, आधार दर, कर्जाको जोखिम तथा नियामकीय व्यवस्थालगायत विभिन्न पक्षले ब्याजदर निर्धारणमा भूमिका खेल्छन्।

बैंकका लागि निक्षेप प्रमुख स्रोत हो। ग्राहकबाट संकलन गरेको निक्षेपमा बैंकले ब्याज तिर्छ र त्यही रकमलाई कर्जाका रूपमा परिचालन गरेर आम्दानी गर्छ। त्यसैले निक्षेपमा तिर्नुपर्ने ब्याजको लागत बढ्दा कर्जाको लागतमा पनि प्रभाव पर्न सक्छ।

कर्जाको ब्याजदर निर्धारण गर्दा बैंकको आधार दर (बेसरेट) महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसमा कर्जाको प्रकृति, जोखिम र ग्राहकसँग भएको सम्झौताअनुसार प्रिमियम जोडिन सक्छ।

बैंकको प्रशासनिक खर्च, निक्षेप लागत, अनिवार्य नगद मौज्दात र वैधानिक तरलता अनुपातको योगफल नै आधारदर हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले समयमै कर्जा भुक्तानी गरिरहेका ऋणीको ब्याजदर आधार दरमा भएको परिवर्तनअनुसार समायोजन गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ।

त्यस्तै, केन्द्रीय बैंकको मौद्रिक नीतिले पनि समग्र ब्याजदर वातावरणमा प्रभाव पार्छ। अन्तरबैंक ब्याजदर, तरलता र केन्द्रीय बैंकले प्रयोग गर्ने मौद्रिक उपकरणहरूले बैंकिङ प्रणालीमा पैसाको उपलब्धता र लागतलाई प्रभावित गर्न सक्छन्।

राष्ट्र बैंकका अनुसार अन्तरबैंक ब्याजदर भनेको बैंक तथा वित्तीय संस्थाले एक–अर्कासँग सापटी लिँदा प्रयोग हुने दर हो।

निक्षेपको ब्याजदरमा पनि नियामकीय व्यवस्था लागू हुन्छ। राष्ट्र बैंकको प्रकाशित व्यवस्थाअनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाले अघिल्लो महिनाको सम्बन्धित औसत ब्याजदरका आधारमा तोकिएको सीमाभित्र रहेर दर परिवर्तन गर्न सक्छन्।

यसै कारण बजारमा कुनै बैंकले निक्षेपको ब्याजदर बढायो भन्दैमा अर्को बैंकले आफूखुसी त्यही दर कायम गर्नुपर्ने हुँदैन। प्रत्येक बैंकको निक्षेप संरचना, तरलता अवस्था र व्यवसायिक रणनीति फरक हुन सक्छ।

ब्याजदरलाई प्रभाव पार्ने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष जोखिम हो। सुरक्षित मानिएको कर्जाको तुलनामा बढी जोखिम भएको क्षेत्रमा बैंकले फरक दर निर्धारण गर्न सक्छ। कर्जाको अवधि, धितो, ग्राहकको वित्तीय अवस्था र कर्जाको प्रकृतिले पनि मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्न सक्छ।

अर्थात् बैंकको ब्याजदर केवल बैंकले मनलाग्दी तोक्ने दर होइन। बजारको माग–आपूर्ति, बैंकको लागत, जोखिम, आधार दर, मौद्रिक नीति र नियामकीय व्यवस्थाबीचको सम्बन्धबाट ब्याजदरको संरचना तयार हुन्छ।