विश्वको तेल भण्डार १८ खर्ब ब्यारेल, मध्यपूर्वको हिस्सा ४८ प्रतिशत बढी

काठमाडौँः विश्वको कुल तेल भण्डारको झण्डै आधा हिस्सा मध्यपूर्वमा रहेको छ। सन् २०२५ को अन्त्यसम्मको तथ्यांकअनुसार मध्यपूर्वमा ८ खर्ब ७० अर्ब ९० करोड ब्यारेल तेल भण्डार रहेको छ। जुन विश्वको कुल भण्डारको ४८.३ प्रतिशत हो।

इनिको वल्र्ड इनर्जी रिभ्यु २०२६ मा आधारित तथ्यांकअनुसार सन् २०२५ को अन्त्यसम्म विश्वभर कुल १ हजार ८०२ अर्ब ५० करोड ब्यारेल तेल भण्डार रहेको छ। क्षेत्रगत रूपमा मध्यपूर्व पहिलो स्थानमा छ भने मध्य तथा दक्षिण अमेरिका दोस्रो र उत्तर अमेरिका तेस्रो स्थानमा रहेका छन्।

विश्वको कुल तेल भण्डारमध्ये मध्य तथा दक्षिण अमेरिकामा १९.७ प्रतिशत अर्थात् ३ खर्ब ५४ अर्ब ८० करोड ब्यारेल तेल रहेको छ।

त्यस्तै, उत्तर अमेरिकामा १३.६ प्रतिशत अर्थात् २ खर्ब ४६ अर्ब ब्यारेल, रुस तथा मध्य एसियामा ८.१ प्रतिशत अर्थात् १ खर्ब ४५ अर्ब ८० करोड ब्यारेल र अफ्रिकामा ६.६ प्रतिशत अर्थात् १ खर्ब १९ अर्ब ८० करोड ब्यारेल तेल भण्डार रहेको छ।

एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा २.९ प्रतिशत अर्थात् ५२ अर्ब ६० करोड ब्यारेल र युरोपमा ०.७ प्रतिशत अर्थात् १२ अर्ब ६० करोड ब्यारेल तेल भण्डार रहेको छ।

मध्य तथा दक्षिण अमेरिकाको तेल भण्डारमा भेनेजुएलाको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो छ। यस क्षेत्रमा रहेको कुल ३ खर्ब ५४ अर्ब ८० करोड ब्यारेलमध्ये भेनेजुएलासँग मात्रै ३ खर्ब ३ अर्ब ४० करोड ब्यारेल तेल भण्डार रहेको छ।

यो क्षेत्रको कुल भण्डारको करिब ८६ प्रतिशत हो। यससँगै भेनेजुएला विश्वकै सबैभन्दा धेरै तेल भण्डार भएको देश बनेको छ। यद्यपि, अत्यधिक गाढा कच्चा तेल उत्खनन गर्नुपर्ने अवस्था, आर्थिक समस्या र पूर्वाधारको चुनौतीका कारण भेनेजुएलाको तेल उत्पादन क्षमतामा असर परेको छ।

मध्यपूर्वमा साउदी अरेबियासँग २ खर्ब ६७ अर्ब २० करोड ब्यारेल, इरानसँग २ खर्ब ८ अर्ब ६० करोड ब्यारेल र इराकसँग १ खर्ब ४५ अर्ब ब्यारेल तेल भण्डार रहेको छ।

त्यस्तै, संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) सँग १ खर्ब १३ अर्ब ब्यारेल भण्डार छ। विश्वको करिब आधा तेल भण्डार रहेको मध्यपूर्व सन् २०२५ मा दैनिक करिब ३ करोड १० लाख ब्यारेल तेल उत्पादन गर्दै विश्वको दोस्रो ठूलो उत्पादक क्षेत्र बनेको थियो। यस क्षेत्रमा साउदी अरेबिया सबैभन्दा ठूलो उत्पादक रहेको छ।

उत्तर अमेरिकाको कुल २ खर्ब ४६ अर्ब ब्यारेल तेल भण्डारमध्ये क्यानडासँग मात्रै २ खर्ब १ अर्ब ३० करोड ब्यारेल रहेको छ। यो क्षेत्रको कुल भण्डारको करिब ८२ प्रतिशत हो।

क्यानडाको ठूलो तेल भण्डारको प्रमुख आधार तेल बालुवाबाट प्राप्त हुने कच्चा तेल हो। उत्पादनका हिसाबले भने उत्तर अमेरिका सन् २०२५ मा दैनिक ३ करोड १० लाख ब्यारेलभन्दा बढी तेल उत्पादन गर्दै विश्वकै सबैभन्दा ठूलो उत्पादक क्षेत्र बनेको थियो।

रुस तथा मध्य एसियामा रुस र काजाकिस्तान प्रमुख तेल भण्डार भएका देश हुन्। अफ्रिकामा लिबिया र नाइजेरियाजस्ता देशमा उल्लेख्य तेल भण्डार रहेको छ। अर्कोतर्फ, चीन र भारतजस्ता ठूला तेल उपभोक्ता रहेका एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा विश्वको कुल तेल भण्डारको २.९ प्रतिशत मात्रै रहेको छ।

युरोपमा भने विश्वको सबैभन्दा कम, अर्थात् ०.७ प्रतिशत तेल भण्डार छ। त्यहाँको तेल उत्पादनको ठूलो हिस्सा उत्तरी सागरका पुराना तेल क्षेत्रबाट आउने गरेको छ।

विश्वको कुल तेल भण्डारको करिब ६८ प्रतिशत मध्यपूर्व र मध्य तथा दक्षिण अमेरिकामा केन्द्रित छ। तेल भण्डारको यस्तो भौगोलिक एकाग्रताले यी क्षेत्रका राजनीतिक तनाव, द्वन्द्व, उत्पादनमा हुने परिवर्तन तथा आपूर्ति अवरोधले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्ने देखाउँछ।

तर, तेल भण्डार धेरै हुनु र उत्पादन धेरै हुनु फरक विषय हुन्। उत्खनन लागत, प्रविधि, पूर्वाधार, लगानी र बजारसम्मको पहुँचले पनि कुनै देशको वास्तविक तेल उत्पादन क्षमता निर्धारण गर्छ।