जेन-जी र गगन थापा: विद्रोह, नीति र परिवर्तनको व्यावहारिक राजनीति

काठमाडौँ: नेपाली राजनीतिमा जेन-जी पुस्ता अब केवल असन्तुष्ट समूह मात्र होइन, परिवर्तनको स्पष्ट माग बोकेको शक्ति हो। उनीहरू भाषणभन्दा परिणाम खोज्छन्, अनुहारभन्दा प्रणालीमा प्रश्न गर्छन्। यही पुस्ताको राजनीतिक चेतनासँग गगन थापा स्वाभाविक रूपमा जोडिन्छन्—किनकि उनले राजनीति सडकबाट सुरु गरेका हुन्, सदनमा आवाज बनाएका हुन् र सरकारमा बसेर निर्णयको जिम्मेवारी पनि बोकिसकेका छन्। अझ महत्वपूर्ण कुरा, उनी सधैं सत्ताको केन्द्रमा होइन, प्रश्नको केन्द्रमा उभिन रुचाउने नेता हुन्।

गगन थापाको राजनीतिक यात्रामा एउटा साझा सूत्र छ—विद्रोही भूमिका। उनी विद्रोही भनेको राज्यविरुद्ध मात्र होइन, आफ्नै पार्टीभित्रको जडता, नेतृत्वको आरामदायी संस्कृति र निर्णय प्रक्रियाको अपारदर्शिताविरुद्ध पनि। यही कारणले उनी कहिल्यै ‘सेफ नेता’ बनेनन्। सधैं आलोचनाको जोखिम मोलेर बोल्ने, असहज प्रश्न उठाउने र शक्तिको प्रवाहसँग बग्न अस्वीकार गर्ने नेताका रूपमा उनी चिनिए।

सडकमा हुँदा गगन थापा आन्दोलनकारी पुस्ताको प्रतिनिधि थिए। शिक्षादेखि स्वास्थ्यसम्म, भ्रष्टाचारविरुद्धदेखि सुशासनसम्म उनले युवालाई संगठित गरे, प्रश्न गर्न सिकाए। आन्दोलनका दिनहरूमा उनले नेताको आदेशभन्दा नागरिकको आवाजलाई प्राथमिकता दिए। यही राजनीतिक संस्कार आज जेन-जी मा देखिने निर्भीकतासँग मेल खान्छ—नेतालाई प्रश्न गर्ने, जवाफ खोज्ने र डर नमान्ने। त्यसैले आजका युवाले उनलाई केवल नेता होइन, राजनीतिक चेतनाको एउटा निरन्तरता रूपमा हेर्छन्।

सदनमा पुगेपछि पनि उनको विद्रोह हराएन, स्वरूप मात्र बदलियो। संसदमा उनले केवल उपस्थिति जनाएनन्, बहसको स्तर उचाले। नीति, तथ्य र तयारीका साथ बोल्ने थोरै सांसदहरूमध्ये उनी एक हुन्। धेरै सांसद सत्ता जोगाउने भाषणमा सीमित हुँदा गगन थापा प्रणाली सुधारका असहज विषय उठाइरहे। जनस्वास्थ्य, शिक्षा, प्रशासनिक सुधार र पार्टीभित्रको लोकतन्त्रका विषयमा उनको आवाज संसदभित्र पटक–पटक सुनियो। यसले उनलाई भाषणमुखी नेता होइन, नीति बुझ्ने र जोखिम लिन सक्ने राजनीतिज्ञका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

सरकारमा पुगेपछि पनि उनी विद्रोही नै रहे—तर यो विद्रोह कुर्सी फ्याँक्ने होइन, संरचना सुधार्ने खालको थियो। विशेषगरी स्वास्थ्य मन्त्रीको रूपमा उनले सीमित समय, सीमित शक्ति र जटिल ब्युरोक्रेसीबीच काम गर्नुपर्‍यो। स्वास्थ्य बीमा, अस्पताल व्यवस्थापन, नीति सुधारजस्ता क्षेत्रमा उनले सुधारको बाटो खोल्ने प्रयास गरे। सबै कुरा आदर्शअनुसार सफल भएनन्, तर सोच र दिशा स्पष्ट थियो। सत्ता भोग्दै चुप लाग्ने मन्त्रीभन्दा, सत्ताभित्र बसेर असजिलो निर्णय लिन खोज्ने मन्त्री जेन-जी लाई बढी स्वीकार्य हुन्छन्।

गगन थापाको विद्रोही छवि अझ स्पष्ट देखिने ठाउँ भनेको आफ्नै पार्टीभित्रको भूमिका हो। उनी नेतृत्वको वरिपरि घुम्ने नेता होइनन्, नेतृत्वलाई प्रश्न गर्ने नेता हुन्। हालैको विशेष अधिवेशनमा उनले देखाएको साहस यही यात्राको निरन्तरता हो। आफ्नै पार्टीभित्र बसेर संरचनात्मक कमजोरीमाथि प्रश्न उठाउनु, निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिता माग गर्नु र नेतृत्व संस्कृतिमा सुधारको आवाज उठाउनु—यो सडकको विद्रोहभन्दा फरक तर अझ गहिरो राजनीतिक जोखिम हो। किनकि यहाँ विरोधी पार्टी होइन, आफ्नै शक्ति सञ्जाल असन्तुष्ट हुन्छ।

यसैले गगन थापा सधैं अलि असजिलो अवस्थामा देखिन्छन्—कहिले सरकारसँग, कहिले पार्टी नेतृत्वसँग, कहिले आफ्नै समर्थकहरूको अपेक्षासँग संघर्ष गर्दै। तर यही असजिलोपन उनको राजनीतिक पूँजी हो। उनी पुरानो र नयाँ राजनीतिबीचको आवश्यक सेतु हुन्। पूर्ण क्रान्तिकारी होइनन्, तर परिवर्तन सम्भव छ भन्ने भरोसा दिन सक्ने नेता हुन्।

जेन-जी ले खोजिरहेको परिवर्तन एकैचोटि हुँदैन। तर त्यो परिवर्तनको दिशामा इमानदार यात्रा देखिनुपर्छ। सडकमा चेतना जगाउने, सदनमा नीति बहस गर्ने र सरकारमा बसेर आंशिक भए पनि कार्यान्वयन देखाउने नेता अहिलेको राजनीतिमा दुर्लभ छन्। गगन थापा यही दुर्लभताको प्रतिनिधि हुन्—सधैं विद्रोही भूमिकामा, तर उद्देश्यहीन होइन; आलोचक, तर नकारात्मक होइन।

अन्ततः प्रश्न यो होइन कि गगन थापा पर्याप्त छन् कि छैनन्। प्रश्न यो हो—के हामी सधैं विद्रोही भूमिकामा उभिन सक्ने, संक्रमणकालीन नेतृत्वलाई समय, संरचना र राजनीतिक स्पेस दिन तयार छौं? यदि गगन थापाले सडक, सदन र सरकार तीनै तहमा देखाएको प्रतिबद्धतालाई अझ संस्थागत रूपमा बलियो बनाउन सके भने, उनी केवल आशाको प्रतीक होइन, परिवर्तनको व्यावहारिक पात्र बन्न सक्छन्।