इन्द्रजात्रासँग जोडिएका मिथ र तिनको ऐतिहासिक–व्यावहारिक सत्यता

काठमाडौँमा नेवार समुदायको परम्परागत र सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्त ठूलो महत्व बोकेको इन्द्रजात्रा (येँयाः पुन्हि) बारे विभिन्न पौराणिक मान्यता, जनश्रुति (पुरानो भनाइ) तथा ऐतिहासिक सत्यताहरू जोडिएका छन्। यस जात्रासँग सम्बन्धित प्रमुख पुरानो भनाइ (मिथक) र तिनको ऐतिहासिक तथा व्यावहारिक सत्यता तल प्रस्तुत गरिएको छ:

१. देवराज इन्द्रलाई ‘चोर’ बनाएर बाँधिने परम्परा
पुरानो भनाइ / मिथक: पौराणिक कथा अनुसार, स्वर्गका राजा इन्द्र आमा वसुन्धराको व्रतका लागि पारिजात फूल टिप्न पृथ्वीमा रहेको काठमाडौं उपत्यकामा आएका थिए । तर, स्थानीय किसानले उनलाई चोर ठानेछन् । समातेर डोरीले बाँधी सार्वजनिक रूपमा राखे । त्यसैको सम्झनामा आज पनि इन्द्रजात्राका बेला हात पछाडि फर्काएर बाँधिएको इन्द्रको मूर्ति प्रदर्शन गरिन्छ।

सत्यता / यथार्थ: यो एउटा सांकेतिक कथा हो जसले “कानुन र न्यायको पालनामा राजा वा देवराज इन्द्र नै किन नहून्, सबै बराबर हुन्छन्” भन्ने सामाजिक समानताको संदेश दिन्छ। यस बाहेक, यसले परापूर्वकालमा उपत्यकाका बासिन्दाहरू आफ्नो बगैँचा वा बालीको सुरक्षाप्रति कति सचेत र संगठित थिए भन्ने सामाजिक पहिचान झल्काउँछ। यसैकारण काठमाडौंमा इन्द्रको अन्य देवालयझैँ छुट्टै ठूलो मन्दिर नभई जात्राकै क्रममा मात्र उनको विशेष पूजा गरिन्छ।

२. जात्राको सुरुआतः राजा गुणकामदेव कि राजा जयप्रकाश मल्ल?
पुरानो भनाइ: इन्द्रजात्राको सुरुआत काठमाडौं सहरका संस्थापक मानिने राजा गुणकामदेवले १०औँ शताब्दीमा गरेका हुन् भन्ने जनविश्वास छ। ऐतिहासिक अध्ययन र शिलापत्रहरूका अनुसार इन्द्रध्वज उठाएर पूजा गर्ने परम्परा प्राचीन तथा मध्यकालदेखि नै चलिआएको हो।

तर, आज हामीले देख्ने मुख्य आकर्षणहरू—जस्तै जीवित देवी कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा तथा लाखे नाचको आधुनिक स्वरूप—भने १८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लले थप व्यवस्थित र विस्तृत रूप दिएका हुन्। तसर्थ, यो पर्व प्राचीन कालदेखि सुरु भई मल्लकालमा आएर परिष्कृत र विस्तृत भएको पाइन्छ।

३. देवमाता दागिनी र मृत आत्माको मोक्ष (उपाकु वनेगु)
पुरानो भनाइ: छोरा इन्द्रलाई खोज्दै देवमाता अदिति (दागिनी) पृथ्वीमा आएको र स्थानीयवासीसँग सम्झौता गरी मृत आत्माहरूलाई स्वर्ग लैजान बाटो देखाएको विश्वास गरिन्छ। यसैको सम्झनामा दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा बत्ती बालेर घुम्ने गरिन्छ।

सत्यता / यथार्थ: यो परम्परा मृत आफन्तहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने पूर्वज पूजा र सामाजिक एकताको अनुपम उदाहरण हो। वर्षायाम सकिएर हिउँद लाग्ने बेलाको संक्रामक रोगको जोखिमबाट बच्न र सरसफाइ तथा दीपप्रज्वलनद्वारा वातावरणलाई सुद्ध पार्ने प्राचीन व्यावहारिक ज्ञान पनि यसमा निहित छ।

४. राष्ट्रिय विजय र इन्द्रजात्रा
पुरानो भनाइ: इन्द्रजात्राको समय र नेपालको राजनीतिक इतिहासबीच कुनै साइनो छैन भन्ने धेरैलाई लाग्न सक्छ।

सत्यता / यथार्थ: ऐतिहासिक तथ्यअनुसार वि.सं. १८२५ सालको इन्द्रजात्राकै दिन (कुमारी रथयात्रा भइरहेको बेला) पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यका विजय गरेका थिए। त्यसैबेलादेखि शाहवंशीय राजाहरूले पनि यस जात्रालाई राजकीय मान्यता दिएर निरन्तरता दिएका हुन्, जसले गर्दा यो सांस्कृतिक पर्व राष्ट्रिय एकताको पर्वको रूपमा पनि स्थापित भयो।

इन्द्रजात्रा केवल देवराज इन्द्रको पुजा वा पौराणिक कथामा मात्र सीमित नरही ऋतु परिवर्तन, कृषि चक्रको समसमायिक उत्सव, पूर्वजप्रतिको सम्मान र नेवार समुदायको समृद्ध सांस्कृतिक पहिचानको एक जिउँदो दस्तावेज र परम्परा हो ।