लोकतन्त्रको कसी: संयम, विधिको शासन र निष्पक्षता

लोकतन्त्र पोखरीमा जमेको स्थिर पानी होइन, यो त निरन्तर बगिरहने जीवित नदी हो। यसको प्रकृति नै चलायमान हुनु हो। जहाँ समयसँगै असन्तुष्टि, आलोचना, समर्थन, परिवर्तन र पुनः मूल्याङ्कनहरू मिसिँदै जान्छन्। लोकतन्त्रको यही प्रवाहले नै यसलाई शक्ति दिन्छ, यसलाई स्थायित्व दिन्छ, र जनताको आकांक्षासँग जोडेर राख्छ। जब पानी बग्छ, त्यसले बाटोमा जम्मा भएको फोहोर पनि बगाएर लैजान्छ। जब समाज बग्छ, राजनीति पनि त्यसैअनुसार परिष्कृत हुँदै जान्छ। तर जब हामी बगाइको प्रक्रियालाई नै अवरोध गर्न खोज्छौँ, तब समस्या सुरु हुन्छ।

आजको राजनीतिक परिवेशमा देखिएको असन्तुष्टि, आक्रोश, आलोचना र समर्थनको लहरलाई पनि यही लोकतान्त्रिक प्रवाहको रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। कुनै पनि व्यवस्था, कुनै पनि सरकार, कुनै पनि दल वा नेतृत्व आलोचनाभन्दा माथि हुँदैन। तर आलोचनालाई मात्र अन्तिम सत्य मानेर निष्कर्ष निकाल्ने हतार पनि लोकतन्त्रको मूल मर्म होइन। लोकतन्त्र धैर्यको अभ्यास हो, सहिष्णुताको अभ्यास हो, र समयलाई काम गर्न दिने संस्कार पनि हो।

अहिले देशमा जुन राजनीतिक तरंग देखिएको छ, त्यसलाई केवल ‘रुवाबासी’ भनेर खारेज गर्नु पनि गलत हुन्छ, र त्यसलाई मात्र अन्तिम सत्य मानेर देशको सम्पूर्ण दिशा तय गर्न खोज्नु पनि उत्तिकै असन्तुलित हुन्छ। समाज भावनाले चल्छ, तर राज्य व्यवस्थाले तथ्य, प्रक्रिया र प्रमाणमा आधारित भएर चल्नुपर्छ। यही सन्तुलन लोकतन्त्रको आत्मा हो।

सदन, सडक र सरकार—यी तीनै अंगहरूको आफ्नै औचित्य छ। सदनले नीति बनाउँछ, बहस गर्छ, प्रतिनिधित्व गर्छ। सडकले जनताको आवाज, असन्तुष्टि र चेतनालाई बाहिर ल्याउँछ। सरकार भने कार्यान्वयन गर्ने निकाय हो, जसले नीति र निर्णयलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ। यी तीनमध्ये कुनै एक कमजोर भयो भने लोकतन्त्र अपूरो हुन्छ। कुनै एक अत्यधिक हावी भयो भने प्रणाली असन्तुलित हुन्छ। त्यसैले यी तीनै अंगबीच सन्तुलन कायम रहनु अत्यन्त आवश्यक छ।

आजको आवश्यकता सरकारलाई काम गर्न दिने वातावरण पनि हो। आलोचना आवश्यक छ, तर काम गर्ने समय र अवसर पनि दिनुपर्छ। हरेक सरकार सुरुवातमै पूर्ण सफल वा असफल हुँदैन। उसको मूल्यांकन परिणाम र प्रक्रियाबाट हुन्छ। यदि हरेक कदममा अविश्वास, हरेक निर्णयमा शंका र हरेक प्रयासमा विरोध मात्र भयो भने शासन प्रणाली स्थिर हुँदैन। स्थिरता बिना विकास सम्भव हुँदैन।

तर यसको अर्थ सरकारलाई अन्ध समर्थन गर्नु पनि होइन। लोकतन्त्रमा सरकार शक्तिशाली हुन्छ तर निरंकुश हुँदैन। सरकारलाई प्रश्न गर्न पाइन्छ, आलोचना गर्न पाइन्छ, र आवश्यक परे प्रतिरोध पनि गर्न पाइन्छ। तर त्यो सबै प्रक्रिया विधि र मर्यादाभित्र हुनुपर्छ। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै यही हो कि यहाँ असहमति पनि व्यवस्थाको हिस्सा हुन्छ, तर अराजकता होइन।

आज जुन विषयहरू उठिरहेका छन्—विभिन्न मुद्दा, आरोप, विवाद र अनियमितताका कुरा—यी सबैलाई सतही रूपमा होइन, गहिरो रूपमा अनुसन्धान र छानबिनको प्रक्रियाबाट टुंग्याउन आवश्यक छ। कुनै पनि व्यक्ति, संस्था वा समूह ‘माथि’ वा ‘तल’ भनेर छुट्याएर होइन, समान कानुनी दृष्टिकोणबाट हेर्नु लोकतान्त्रिक राज्यको आधार हो। यदि कसैले गल्ती गरेको छ भने ऊ सत्तामा होस् वा विपक्षमा, पुरानो होस् वा नयाँ, उसलाई कानुनको कठघरामा ल्याउनुपर्छ।

कानुनको नजरमा सबै बराबर हुनु नै लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति हो। यही कारणले जनताको विश्वास प्रणालीमा टिकेको हुन्छ। यदि कानुन चयनात्मक भयो भने लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ, र यदि कानुन निष्पक्ष भयो भने लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। त्यसैले अहिले उठेका सबै विषयहरूको निष्पक्ष छानबिन हुनु आवश्यक छ। कुनै दबाब, कुनै प्रभाव र कुनै पूर्वाग्रह बिना प्रक्रिया अघि बढ्नुपर्छ।

तर यहाँ एउटा गम्भीर कुरा पनि बुझ्नुपर्छ—हरेक आरोप सत्य हुँदैन, र हरेक आलोचना गलत पनि हुँदैन। समाजमा सूचना र अफवाहको सीमाना धेरै पातलो हुन्छ। कहिलेकाहीँ राजनीतिक उद्देश्यका लागि सत्यलाई तोडमोड पनि गरिन्छ। त्यसैले न्याय प्रक्रिया प्रमाण र तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ, भावनामा होइन।

राजनीतिमा भावनाको भूमिका हुन्छ, तर निर्णयको आधार भावना हुन सक्दैन। राज्य सञ्चालनको जिम्मेवारी भावनाले होइन, दूरदृष्टिले हुन्छ। आज जुन आक्रोश देखिन्छ, त्यो आक्रोश पनि कुनै न कुनै ऐतिहासिक असन्तुष्टिको परिणाम हो। तर समाधान आक्रोशले होइन, प्रणाली सुधारले मात्र दिन सक्छ।

हामीले इतिहासबाट धेरै कुरा सिकिसकेका छौँ। कुनै पनि सरकार सधैं दुई तिहाईको शक्ति लिएर आउँछ भन्ने ग्यारेन्टी छैन, र कुनै पनि दल सधैं कमजोर नै रहन्छ भन्ने पनि होइन। जनताको मूल्यांकन नै अन्तिम शक्ति हो। जनताले समय-समयमा आफ्नो निर्णय परिवर्तन गर्छन्, समर्थन बदल्छन्, र नयाँ विकल्प खोज्छन्। यही परिवर्तनशीलता लोकतन्त्रको जीवन हो।

त्यसैले अहिले हतारमा निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। आलोचना गर्न हतार गर्नु पनि गलत हुन्छ, र आलोचना सुन्न नसक्नु पनि उत्तिकै गलत हुन्छ। सरकारमा हुनेहरूले अहंकार गर्नु हुँदैन, र प्रतिपक्षमा हुनेहरूले धैर्यता गुमाउनु हुँदैन। लोकतन्त्र प्रतिस्पर्धा हो, तर यो युद्ध होइन। यहाँ जित-हारभन्दा ठूलो कुरा देशको स्थायित्व र विकास हो।

यदि सरकार सफल हुन्छ भने त्यो केवल सत्तापक्षको सफलता होइन, सम्पूर्ण देशको सफलता हो। किनकि सरकारको असफलता अन्ततः जनतामै पुगेर ठोक्किन्छ। विकास रोकिएपछि, नीति असफल भएपछि, वा प्रशासन कमजोर भएपछि त्यसको असर कुनै एक दलमा मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजमा पर्छ।

त्यसैले राजनीतिक दलहरूले पनि आफूलाई केवल सत्ताको माध्यमको रूपमा होइन, राष्ट्र निर्माणको जिम्मेवार अंगको रूपमा हेर्न आवश्यक छ। दलहरूको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा केवल आफ्नो संगठन होइन, पूरा देश देखिनुपर्छ। जब दृष्टि साँघुरो हुन्छ, तब निर्णय पनि साँघुरो हुन्छ। तर जब दृष्टि फराकिलो हुन्छ, तब राजनीति पनि परिपक्व हुन्छ।

आजको आवश्यकता व्यक्तिगत आरोप-प्रत्यारोपभन्दा माथि उठेर प्रणाली सुधारतर्फ केन्द्रित हुनु हो। भ्रष्टाचार, अनियमितता, दुरुपयोग वा कुनै पनि गलत अभ्यासहरूलाई राजनीतिक रंग नदिई निष्पक्ष रूपमा छानबिन गर्नुपर्छ। दोषी जो भए पनि कारबाही हुनुपर्छ—चाहे ऊ शक्तिशाली होस् वा सामान्य नागरिक।

कानुनको कठोरता नै न्यायको आधार हो। तर त्यो कठोरता न्यायपूर्ण हुनुपर्छ, बदला होइन। राज्यले जब निष्पक्ष रूपमा काम गर्छ, तब मात्र नागरिकले राज्यप्रति विश्वास गर्छन्।

अन्ततः लोकतन्त्र कुनै स्थिर अवस्था होइन, यो निरन्तर सुधारको यात्रा हो। यस यात्रामा कहिले गति हुन्छ, कहिले अवरोध हुन्छ, कहिले विवाद हुन्छ, कहिले सहमति हुन्छ। तर सबै अवस्थाहरू मिलेर नै लोकतन्त्रलाई जीवित राख्छन्।

त्यसैले अहिलेको समयलाई केवल आलोचना वा समर्थनको दृष्टिले होइन, धैर्य, समझदारी र दीर्घकालीन दृष्टिकोणले हेर्न आवश्यक छ। सरकारलाई काम गर्न दिनुहोस्, तर निगरानी पनि गर्नुहोस्। प्रश्न उठाउनुहोस्, तर प्रक्रिया पनि पर्खनुहोस्। गलतलाई रोक्नुहोस्, तर सहीलाई अवसर पनि दिनुहोस्।

किनकि अन्ततः लोकतन्त्र जित्ने वा हार्ने खेल होइन, यो निरन्तर सुधारिने प्रणाली हो। र यो प्रणाली तब मात्र बलियो हुन्छ जब सबै पक्षहरूले आफ्नो भूमिका जिम्मेवारीपूर्वक निभाउँछन्।

देश ठूलो हो, दलहरू माध्यम मात्र हुन्। जब दलको झ्यालको पर्दा हट्छ, तब मात्र देशको वास्तविक तस्बिर देखिन्छ। र त्यो तस्बिर नै हाम्रो साझा भविष्य हो।