मैदानबाहिरको पाकिस्तानले फिफा विश्वकपबाट कसरी लिइरहेको छ आर्थिक लाभ?

यो एउटा निरन्तरको विडम्बना हो: पाँच सातासम्म चल्ने फिफा विश्वकपको समयमा विश्वको करिब एक चौथाइ जनसंख्या (रंगशालामा खेल हेर्ने करिब १.५ अर्ब दर्शक, टेलिभिजन र डिजिटल दर्शक) लाई आकर्षित गर्ने फुटबलहरूमध्ये केही पाकिस्तानले उत्पादन गर्छ, तर खेलको बढ्दो लोकप्रियताका बाबजुद पनि पाकिस्तानले विश्वकपमा छनोट हुन सक्ने टोली कहिल्यै उत्पादन गर्न सकेको छैन।

यद्यपि, चार-चार वर्षमा हुने यो महाकुम्भले फुटबल, खेलकुदका पोशाक र अन्य सामग्रीहरूको उच्च निर्यात र घरेलु बिक्रीका साथै सीमित अप्रत्यक्ष फाइदाहरूमार्फत पाकिस्तानलाई सामान्य आर्थिक लाभ भने प्रदान गर्दछ।

अर्थमन्त्री मुहम्मद औरंगजेबले हालै देशको आर्थिक प्रदर्शनको समीक्षाका क्रममा खेलकुद सामग्रीको निर्यातमा भएको वृद्धिलाई प्रकाश पारेका थिए। तर, पाकिस्तानले खेलकुद क्षेत्रको आर्थिक सम्भावनाबाट किन पूर्ण रूपमा फाइदा लिन सकिरहेको छैन भन्ने प्रश्नमा सरकारको आर्थिक टोलीका कसैले पनि जवाफ दिएनन्।

निजी क्षेत्रका स्रोतहरूका अनुसार, निरन्तरका चुनौतीहरूका बाबजुद फिफा विश्वकपको समयमा पाकिस्तानको आर्थिक गतिविधिमा सामान्य वृद्धि देखिन्छ। यद्यपि, कतिपय पर्यवेक्षकहरू के विश्वास गर्छन् भने यसको वास्तविक लाभ आधिकारिक अनुमानभन्दा बढी हुन्छ, किनकि फुटबल र खेलकुद सामग्रीको बढेको मागको ठूलो हिस्सा दर्ता नभएको अनौपचारिक क्षेत्रले पूरा गर्दछ।

विश्वकपले पाकिस्तानको खेलकुद सामग्री र सम्बन्धित क्षेत्रहरूको निर्यातमा मापनयोग्य वृद्धि ल्याउँछ, यद्यपि यो अझै पनि सम्भावनाभन्दा कम नै छ।

एक विश्लेषकले भने, ‘आयोजक राष्ट्रहरू अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिकोमा ३९ दिनसम्म चल्ने १०४ खेलहरू समावेश गरिएको ४८ टोलीको विस्तारित ढाँचाले मागमा उछाल ल्याएको छ, जसले पाकिस्तानको खेलकुद सामग्री, गियर र सहायक उपकरणहरूको निर्यात बढाएको छ।’

उनले थपे, ‘दुर्भाग्यवश, हाल १९८ औं स्थानमा रहेको पाकिस्तानको राष्ट्रिय फुटबल टोली फिफा विश्वकपका लागि कहिल्यै छनोट हुन सकेको छैन। यद्यपि, पुरुष टोलीले एएफसी एसियन छनोट जस्ता फिफासँग सम्बद्ध प्रतियोगिताहरूमा प्रतिस्पर्धा गर्न जारी राखेको छ र हालै २०२६ को डाइमन्ड जुबली अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिता जितेको छ।’

निजी क्षेत्रका विभिन्न स्रोतहरूले बताएअनुसार पाकिस्तानले अब साउदी अरबमा हुने २०३४ को फिफा विश्वकपबाट उल्लेख्य लाभ लिने लक्ष्य राखेको छ, जहाँ आगामी वर्षहरूमा खेलकुद पूर्वाधार र सहयोगी लजिस्टिकमा भारी लगानी हुने अपेक्षा गरिएको छ।

सिन्धका पूर्व मन्त्री तथा संघीय सचिव एवं केसीसीआईको नीति अनुसन्धान र सल्लाहकार परिषद्का वर्तमान अध्यक्ष युनुस दाघाले विश्वव्यापी खेलकुद सामग्रीको आपूर्ति शृंखलामा सियालकोट अझै पनि एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा रहेको बताए। उनले फिफा विश्वकपले फुटबल, जर्सी, खेलकुदका पोशाक, पन्जा र प्रशंसकका सामग्रीहरूको विश्वव्यापी खरिद बढाउने हुँदा यसले पाकिस्तानी उत्पादकहरूका लागि निर्यातका अवसरहरू सिर्जना गर्ने कुरा औंल्याए।

‘२०२५-२६ मा करिब ८.६२ करोड डलर (८६.२ मिलियन डलर) को निर्यात कारोबारसहित फरवार्ड स्पोर्ट्स यस क्षेत्रमा अगाडि छ, त्यसपछि एकेआई, ट्यालोन स्पोर्ट्स, बोला गेमा पाकिस्तान, सिल्भर स्टार स्पोर्ट्स र क्यापिटल स्पोर्ट्स रहेका छन्। अधिकांशले जुत्ता, खेलकुद पोशाक, झोला, पन्जा, प्याडेल र पिकलबल उपकरणहरूमा आफ्नो उत्पादनलाई विविधीकरण गरेका छन्,’ उनले भने।

दाघाले भनेअनुसार पाकिस्तानको फुटबल निर्यात आर्थिक वर्ष २०२१ मा ६.५४ करोड डलर रहेकोमा २०२२ को विश्वकप वर्षमा बढेर १८.८७ करोड डलर पुग्यो भने २०२६ को प्रतियोगिता अघि आर्थिक वर्ष २०२६ मा कीर्तिमानी २५.१४ करोड डलर पुगेको छ। खेलकुदका कपडा, जर्सी र पन्जाहरूले पनि उच्च वृद्धि हासिल गरेका छन्, जसबाट स्टाइल टेक्सटाइल, इन्टरलुप र मसूद टेक्सटाइल मिल्स जस्ता कपडा निर्यातकहरू लाभान्वित भएका छन्।

उनले थपे, उत्पादनबाहेक विश्वकपले उपभोक्ता खर्च, विज्ञापन, दर्शक संख्या र फुटबलसम्बन्धी सामग्रीको बढ्दो मागमार्फत खेलकुदको खुद्रा व्यापार, परिधान, इलेक्ट्रोनिक्स, हस्पिटालिटी, मिडिया, प्रसारण, डिजिटल स्ट्रिमिङ र टेलिकम क्षेत्रलाई चलायमान बनाउँछ।

गुल अहमद टेक्सटाइल मिल्सका कार्यकारी निर्देशक जियाद बशीरले फिफा विश्वकपले पाकिस्तानका लागि मुख्यतया अप्रत्यक्ष भए पनि सकारात्मक आर्थिक लाभहरू सिर्जना गर्ने कुरामा सहमति जनाए। उनका अनुसार यसको सबैभन्दा ठूलो फाइदा मिडिया, विज्ञापनदाता, स्ट्रिमिङ प्लेटफर्म, प्रसारक, रेस्टुरेन्ट, क्याफे र अन्य व्यवसायहरूलाई हुन्छ, जसले उच्च दर्शक संख्या र उपभोक्ताको संलग्नताबाट फाइदा लिन्छन्।

उनले औंल्याए कि उत्पादनको पक्षमा, प्रतियोगिता अघिको समयमा बढ्ने अन्तर्राष्ट्रिय मागबाट फुटबल र खेलकुद सामग्री उद्योग लाभान्वित हुन्छ। यद्यपि, घरेलु बजारमा फुटबल जर्सीको बिक्री ह्वात्तै बढे तापनि यसको अधिकांश माग तस्करी गरिएका वा दर्ता नभएको क्षेत्रबाट उत्पादित लाइसेन्स नभएका सामग्रीहरूले पूरा गर्छन्।

फलस्वरूप, औपचारिक कपडा तथा परिधान उद्योगले खुद्रा बजारको सानो हिस्सा मात्र ओगट्छ, किनकि विश्वकपका आधिकारिक सामग्रीहरू पाकिस्तानी उत्पादकहरूको सट्टा विश्वव्यापी इजाजत प्राप्त आपूर्ति शृंखलाहरूमार्फत ल्याइन्छन्।

इम्प्लोयर्स फेडेरेसन अफ पाकिस्तानका अध्यक्ष मजिद अजिजले फरवार्ड स्पोर्ट्सको ‘ट्रिओन्डा’ फुटबलबाहेक फिफा विश्वकपमा पाकिस्तानी उत्पादकहरूको उपस्थिति नगन्य रहेको बताए। सामान्यतया यस्ता प्रतियोगिताले फुटबलसम्बन्धी बिक्री १५ देखि ३० प्रतिशतसम्म बढाउने भए पनि, २०२६ को प्रतियोगिताले पाकिस्तानलाई सामान्य व्यावसायिक लाभ मात्र दिएको छ।

उनले उत्पादकहरूलाई तीन महादेशका छवटा देशहरूमा १०४ खेलहरू खेलाइने २०३० को विश्वकपका लागि अहिलेदेखि नै तयारी गर्न आग्रह गरे। फरवार्ड स्पोर्ट्स अर्को फुटबल सम्झौता हात पार्न राम्रो स्थितिमा भए तापनि, एउटै उत्पादनले मात्र निर्यातमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्न सक्दैन। उनले भने, ‘पाकिस्तानी कम्पनीहरूले उत्पादन विकासलाई फिफाको मापदण्ड अनुरूप बनाउनुपर्छ, अनुसन्धानलाई बलियो बनाउनुपर्छ र सहभागी देशहरू तथा फिफालाई परिधान, पन्जा, प्रशिक्षण उपकरण र सहायक सामग्रीहरूको आक्रामक रूपमा मार्केटिङ गर्नुपर्छ। यदि उनीहरू विश्वकपको इकोसिस्टममा प्रवेश गर्न चाहन्छन् भने आत्मसन्तुष्ट भएर बस्न मिल्दैन।’

२०३० र विशेषगरी २०३४ को फिफा विश्वकपको समयमा पाकिस्तानका लागि फुटबलबाहेकको सबैभन्दा ठूलो फाइदा वैदेशिक जनशक्ति र सेवा निर्यातबाट हुन सक्छ, विशेषगरी २०३४ को आयोजक साउदी अरबमा। भर्खरैका रिपोर्टहरूले देखाएअनुसार पाकिस्तानले २०३४ को विश्वकपसँग सम्बन्धित निर्माण, उड्डयन, पर्यटन र सेवा क्षेत्रका परियोजनाहरूका लागि साउदी अरबमा ३ लाखदेखि ४ लाख कामदार आपूर्ति गर्ने तयारी गरिरहेको छ।

प्रश्नहरूको जवाफ दिँदै, स्टारक्रेस्ट कम्युनिकेसन्सका सीईओ फवाद हुसेनले भने कि फिफाले प्रत्येक देशका राष्ट्रिय प्रसारकहरूलाई सिधै प्रसारण अधिकार बेच्छ, जसले गर्दा पाकिस्तान, बंगलादेश र श्रीलंकालगायतका दक्षिण एसियाली बजारहरू खेल सुरु हुनुभन्दा अन्तिम केही हप्ता अघि मात्र निश्चित भएका थिए। वर्तमान चक्रमा फिफाले आफ्नो १३ अर्ब डलरको विशाल राजस्वमध्ये करिब ४० प्रतिशत प्रसारण अधिकारको बिक्रीबाट कमाउने अनुमान गरिएको छ।

उनले बताएअनुसार मिडिया संस्थाहरूले प्रत्यक्ष प्रसारणका क्रममा विज्ञापन, निश्चित-शुल्कका प्रायोजन प्याकेजहरू, पे-टिभी, केबल, स्याटेलाइट र स्ट्रिमिङ सब्सक्रिप्सन, र केही अवस्थामा सब-लाइसेन्सिङ र डिजिटल साझेदारीमार्फत विश्वकपको अधिकारबाट आम्दानी गर्छन्। फिफाले अनिवार्य गरेको ‘हाइड्रेसन ब्रेक’ (पानी पिउने विश्राम) ले पनि प्रिमियम विज्ञापन स्लटहरू सिर्जना गर्न सक्छ।

पाकिस्तानमा ट्यापम्याड स्पोर्ट्स (एक ओभर-द-टप मिडिया स्ट्रिमिङ प्लेटफर्म) र पे–टिभी स्पोर्ट्ससँग २०२६ को फिफा विश्वकपको आधिकारिक डिजिटल र टेलिभिजन अधिकार छ। ट्यापम्याडको मोडलमा इजीपैसा र ज्याजक्यासमार्फत सशुल्क खेलकुद प्याकेजहरू र मल्टि-स्ट्रिम स्प्लिट-स्क्रिन (स्क्रिन बाँडेर हेर्न मिल्ने) जस्ता सुविधाहरू समावेश छन्।

हुसेनले ट्यापम्याडको विज्ञापन राजस्व करिब २० करोड रुपैयाँ (२०० मिलियन) हुने अनुमान गरेका छन्, जसमा एकै खेलमा डिजिटल दर्शकको संख्या अधिकतम १४ लाख (१.४ मिलियन) सम्म पुगेको छ। यो संख्या फाइनल खेलका लागि ४० लाखसम्म पुग्न सक्छ। पिटिभी स्पोर्ट्सको विश्वकप विज्ञापन खर्च करिब ३० करोड रुपैयाँ अनुमान गरिएको छ, जसमा अधिकतम टिभी दर्शक करिब १.६ करोड (१६ मिलियन) हुने प्रक्षेपण छ।

उनका अनुसार पाकिस्तानमा फुटबलका दर्शकहरू बढ्दैछन्, विशेषगरी कराँची, लाहोर, इस्लामाबाद, लियारी र बलुचिस्तानका युवा फ्यानहरूमाझ। विश्वव्यापी रूपमा विश्वकप एक व्यावसायिक महारथी नै रहेको छ, जसमा फिफाले २०२६ को चक्रमा १३ अर्ब डलरभन्दा बढी राजस्व संकलन हुने प्रक्षेपण गरेको छ।

उड्डयन उद्योगका एक स्रोतले फिफा विश्वकपले पाकिस्तानको उड्डयन क्षेत्रमा न्यून प्रभाव पारेको बताएका छन्, जसको मुख्य कारण आयोजक राष्ट्रहरू अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिको लामो दुरीका गन्तव्य हुनु र त्यहाँको कडा भिसा नियमले गर्दा पाकिस्तानबाट हुने यात्रा सीमित हुनु हो। –डन, द बिजनेस एण्ड फाइनान्स विक्लीबाट साभार