के अमर हुनु सम्भव छ ?

एजेन्सी। के अंग प्रत्यारोपणमार्फत अमर हुन सकिन्छ? यो रोचक विषयमा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङबीच यसै साता बेइजिङमा चीनको सैन्य परेडको क्रममा भएको थियो।

पुटिनले भनेको कुरालाई मन्डारिनमा अनुवाद गर्दै, अनुवादकले सी जिनपिङलाई भने, ‘मानव अंगहरू बारम्बार प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ, ताकि मानिसहरू उमेर बढ्दै जाँदा पनि जवान हुन सकून्, र सायद अनिश्चित कालसम्म बुढ्यौलीलाई पनि स्थगित गर्न सकून्।’ पुटिनले मानिसहरू यस सताब्दीमा १५० वर्षसम्म बाँच्न सक्ने अनुमान गरिएको पनि बताएका थिए। लाग्थ्यो उनीहरू दुवै हाँसोको मुडमा थिए र मजाक गरिरहेका थिए।

यद्यपि, तर के यसमा साँच्चै केही सत्यता हुन सक्छ? अंग प्रत्यारोपणले विश्वभर धेरैको ज्यान बचाएको छ। एनएचएस ब्लड एण्ड ट्रान्सप्लान्टको रक्त तथा प्रत्यारोपण तथ्यांकअनुसार, विगत ३० र्षमा बेलायतमा मात्र अंग प्रत्यारोपणमार्फत एक लाख बढीको ज्यान बचाइएको छ। चिकित्सा क्षेत्रमा निरन्तर प्रगति भएकाले, प्रत्यारोपित अंगहरू अब लामो समयसम्म काम गर्न सक्षम छन्।

केही बिरामीहरू, जो मिर्गौला प्रत्यारोपणले ५० वर्षभन्दा बढी समयदेखि काम गरिरहेको छ।

अंग कति समयसम्म राम्रोसँग काम गर्छ भन्ने कुरा दाता र बिरामीको स्वास्थ्यमा निर्भर गर्दछ, साथै अंगको कति राम्रो हेरचाह गरिएको छ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ।

उदाहरणका लागि, यदि कुनै बिरामीले जीवित दाताबाट नयाँ मिर्गौला प्राप्त गर्छ भने, यो २० देखि २५ वर्षसम्म टिक्न सक्छ। अर्कोतर्फ, मृत शरीरबाट प्राप्त मिर्गौलाको औसत आयु १५ देखि २० वर्ष हुन्छ। विभिन्न प्रत्यारोपण गरिएका अंगहरूको आयु पनि फरक–फरक हुन्छ।

जर्नल अफ मेडिकल इकोनोमिक्समा प्रकाशित अनुसन्धान अनुसार, कलेजो लगभग २० वर्ष, मुटु १५ वर्ष र फोक्सो लगभग १० वर्षसम्म टिक्छ।

अमर हुनु कति सम्भव छ?
पुटिन र सी सम्भवतः धेरै अंग प्रत्यारोपणको बारेमा कुरा गरिरहेका थिए। तर हरेक शल्यक्रियाले ठूलो जोखिम बोकेर आउँछ। हरेक पटक अपरेटिङ टेबलमा जानु भनेको जुवा हो।

नयाँ अंग प्राप्त गरेपछि, बिरामीले जीवनभर भारी औषधिहरू (इम्युनोसप्रेसेन्टहरू) लिनुपर्छ ताकि शरीरले नयाँ अंग स्वीकार गर्न सकोस्।

यी औषधिहरूको साइड इफेक्ट पनि हुन्छ। जस्तै उच्च रक्तचाप वा संक्रमणको बढ्दो जोखिम। काहीँ बिरामीको शरीरले प्रत्यारोपण गरिएको अंगलाई अस्वीकार गर्न थाल्छ। अर्थात्, शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले अंगलाई बाह्य ठान्छ र त्यसमा आक्रमण गर्न थाल्छ।

अब वैज्ञानिकहरू शरीरले अस्वीकार नगर्ने अंगहरू सिर्जना गर्ने काम गरिरहेका छन्। यसका लागि, आनुवंशिक रूपमा परिवर्तित सुँगुरहरूलाई दाताको रूपमा प्रयोग गरिँदैछ।

यसका लागि, सुँगुरहरूको विशेष प्रजातिको प्रजनन गरिने गरेको छ। किनभने तिनीहरूका अंगहरू मानिसको जस्तै आकारका हुन्छन्। यद्यपि यो अनुसन्धान अझै प्रारम्भिक चरणमा छ, यो प्रविधि प्रयोग गरेर मुटु र मिर्गौला प्रत्यारोपण पहिले नै भइसकेको छ।

यसरी दुई जना पुरुषको शरीरमा सुँगुरका अंग प्रत्यारोपण गरिएको थियो। दुवै जना अब जीवित छैनन्, तर उनीहरूले जेनोट्रान्सप्लान्टेशन (अर्थात् फरक प्रजातिबाट अंगहरू लिने) मा अनुसन्धानलाई अगाडि बढाए। अर्को तरिका भनेको मानव कोषहरूबाट पूर्ण रूपमा नयाँ अंगहरू सिर्जना गर्नु हो।

स्टेम सेलहरूमा शरीरको कुनै पनि प्रकारको कोष वा तन्तुमा बढ्न सक्ने क्षमता हुन्छ। यद्यपि अहिलेसम्म कुनै पनि अनुसन्धान पूर्ण रूपमा सक्रिय र प्रत्यारोपण गर्न सकिने मानव अंग सिर्जना गर्न सफल भएको छैन, तर वैज्ञानिकहरू यसको नजिक पुगिरहेका छन्।

डिसेम्बर २०२० मा, बेलायती अनुसन्धानकर्ताहरू (यूसीएल र फ्रान्सिस क्रिक इन्स्टिच्युट) ले मानव थाइमस सिर्जना गर्न सफल भए। यो प्रतिरक्षा प्रणालीको एक महत्त्वपूर्ण भाग हो।

तिनीहरूले यसलाई स्टेम सेलहरू र बायोइन्जिनियर गरिएको स्क्याफोल्ड प्रयोग गरेर सिर्जना गरे। मुसामा प्रत्यारोपण गर्दा, यसले राम्रोसँग काम गर्‍यो।

लन्डनको ग्रेट ओरमन्ड स्ट्रिट अस्पतालका वैज्ञानिकहरूले बिरामीको तन्तुबाट स्टेम सेलहरू प्रयोग गरेर मानव आन्द्राको एक भाग बढाएको बताएका छन्। यो प्रविधिले एक दिन बच्चाहरूको आन्द्रामा समस्या समाधान गर्न प्रत्यारोपणको बाटो खोल्न सक्छ। तर यो अनुसन्धान रोगहरूको उपचारको लागि हो, मानिसहरूको आयु १५० वर्षसम्म बढाउनको लागि होइन।

बुढ्यौलीलाई उल्टाउन सम्भव छ?
टेक टाइकुन ब्रायन जोनसनले बुढ्यौलीलाई उल्ट्याउन हरेक वर्ष लाखौं डलर खर्च गरिरहेका छन्। उनले अहिलेसम्म अंग प्रत्यारोपण गराएका छैनन्, तर उनको १७ वर्षीय छोराको प्लाज्मा उनको शरीरमा हालिएको छ।

केही समयपछि भने जोनसनले यो प्रक्रिया बन्द गरे। किनभने यसले कुनै फाइदा देखाएन। अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन जस्ता एजेन्सीहरूले थप कडाइ पनि गरे।

किङ्स कलेज लन्डनका डा जुलियन माट्ज अंग प्रत्यारोपणभन्दा बाहिर प्लाज्मा प्रतिस्थापन जस्ता धेरै प्रयोगहरू भइरहेको बताउँछन्। तर यी सबै अझै परीक्षण चरणमा छन्। उनी भन्छन्, ‘यी विधिहरूले वास्तवमा मानिसको अधिकतम आयु बढाउनेछन् कि छैनन् भन्ने कुरा अझै अनिश्चित छ, तर वैज्ञानिकहरूका लागि यो धेरै रोचक क्षेत्र हो।’

उमेर सीमा
प्रोफेसर नील म्याबोट एडिनबर्ग विश्वविद्यालयको रोजलिन इन्स्टिच्युटका इम्युनोपैथोलोजी विशेषज्ञ हुन्। मानिसहरू १२५ वर्षसम्म बाँच्न सम्भव भएको उनको विश्वास छ।

संसारकै सबैभन्दा वृद्ध व्यक्ति फ्रान्सकी जीन क्याल्मेन्ट थिइन्, जो १८७५ देखि १९९७ सम्म अर्थात् १२२ वर्ष बाँचेकी थिइन्। एडिनबर्गले भने, ‘अङ्ग प्रत्यारोपणमार्फत क्षतिग्रस्त अंगहरू प्रतिस्थापन गर्न सकिन्छ, तर हामी बूढो हुँदै जाँदा हाम्रो शरीर कमजोर हुँदै जान्छ र शारीरिक तनाव सहन सक्ने क्षमता घट्दै जान्छ।’

उनी थप्छन्, ‘संक्रमणसँग लड्ने क्षमता कम हुन्छ, शरीर कमजोर हुन्छ र चोटपटकबाट निको हुने क्षमता कम हुन्छ। प्रत्यारोपण शल्यक्रियाको दबाब र इम्युनोसप्रेसेन्ट औषधिको प्रभाव वृद्ध बिरामीहरूको लागि धेरै गम्भीर हुनेछ।’

उनले आयु बढाउने कुरामा नभइ स्वस्थ जीवन बिताउने कुरामा ध्यान केन्द्रित बताए। -बीबीसी