मेरो घर, मेरो हरियाली: शहरी प्रदूषण विरुद्धको अभियान

काठमाडौँ: सास लिनु जीवनको सबैभन्दा स्वभाविक क्रिया हो, तर जब सास नै जीवन–जोखिम बन्छ तब शहरले आत्मपरीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ। यतिबेला हामी सास त लिइरहेका छौँ, तर त्यो सासले जीवन दिइरहेको छ कि लिँदैछ भन्ने कुरा अब अनिश्चित हुँदै गएको छ। जुन हावा हाम्रा फोक्सोमा पुगेर जीवन भर्ने थियो, आज त्यही हावाले हामीलाई बिरामी बनाइरहेको छ। राजधानी काठमाडौँ अहिले वायु प्रदूषणको घेराभित्र छ, जहाँ श्वास लिनु नै जोखिमपूर्ण हुन थालेको छ। कुनै बेला हिमालको सिरानी लगाएर पहाडको काखमा बसेको शान्त र स्वच्छ नगर, आज धूलो, धुँवा र कर्कश आवाजले उकुसमुकुस मनोवृत्तिको शहर बन्दै गएको छ। एक समय थियो, जब स्वच्छ हावाको श्वास यहाँको पहिचान थियो, तर आज यही हावा मानिसको जीवन र भविष्यको शत्रु बन्न थालेको छ।

वायु प्रदूषण केवल वातावरणको दुश्मन होइन, यो हाम्रो फोक्सो, मुटु, मस्तिष्क र भविष्यका पुस्ताहरूका लागि देखिँदो–नदेखिँदो मृत्युको कारक बनिरहेको छ। कतिपय बिहानहरूमा हामी धुवाँ र कुहिरोको फरक छुट्याउन सक्दैनौँ। गाडीबाट निस्कने धुवाँ, निर्माण स्थलको धुलो, फोहोर जलाउँदा उठ्ने कालो मुस्लो, र इँटाभट्टाबाट निस्कने ग्यास—यी सबैले हामीलाई दिनहुँ घेरिरहेका छन्। विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकामा प्रदूषणको मात्रा दिनहुँ बढ्दैछ, जसको असर हाम्रा बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला र दमका रोगीहरूमाथि गम्भीर रूपमा परेको छ।

यो अवस्था एक्कासि आएको होइन। हामीले वर्षौँदेखि सस्तो विकासको नाममा गाडी बढायौँ, हरियाली घटायौँ, र शुद्ध हावाको साटो धुवाँमा रमायौँ। वास्तवमा, प्रदूषण केवल हावामा सीमित छैन। माटोमा फालिएको प्लास्टिक, नदी र पोखरीमा मिसिएको मलमूत्र र रसायन, र हाम्रो जीवनशैलीमा आएको असन्तुलनले प्रकृतिका सबै पाटाहरूलाई असर गरिरहेको छ। यसले बाली उब्जाउने माटो कमजोर बनाउँछ, पानी पिउन लायक रहँदैन, हावाको कुरा त भइनसक्यो।

विगतमा राज्य, समाज र व्यक्ति स्वयंको अदूरदर्शी निर्णयको मूल्य आज हाम्रो स्वास्थ्यले तिर्न थालेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार हरेक वर्ष झण्डै ७० लाख मानिस प्रदूषणकै कारण अकालमा मर्छन्। सन् २०५० सम्म यो सङ्ख्या भयावह बन्ने चेतावनी दिइएको छ। प्रदूषणका कणहरू (PM2.5 र PM10) हाम्रो नाक हुँदै श्वासप्रश्वास प्रणालीमा प्रवेश गरेर फोक्सो, मुटु, मस्तिष्क, यहाँसम्म कि गर्भमा रहेको शिशुसम्म असर पार्न सक्छन्। प्रदूषणले स्वास्थ्य मात्र होइन, अर्थतन्त्र, शिक्षा, मानसिक शान्ति र सांस्कृतिक सम्पदामा समेत गहिरो असर पारिरहेको छ। बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला, र ज्यालादारी मजदुरहरू सबैभन्दा बढी जोखिममा छन्। हामी त्यही नियति भोग्न अभिशप्त छौँ।

काठमाडौँ उपत्यका—जहाँ आकाश नीलोभन्दा बढी खैरो देखिन थालिसकेको छ—विश्वका अति प्रदूषित सहरमध्ये एक बन्दै गएको छ। यहाँको हावामा PM2.5 को मात्रा उच्च हुनुमा सवारी चाप, इँटाभट्टा, खुला फोहोर विसर्जन, निर्माणजन्य धुलो, अव्यवस्थित शहरी विस्तार मुख्य कारक हुन्। तथ्यले भन्छ, काठमाडौँ उपत्यकाको यो निसासिएको अवस्था हुनुमा—सवारी प्रदूषण ४०%, इँटाभट्टा र उद्योग २५%, फोहोर २०%, धुलो १०% र डढेलो ५% जिम्मेवार छन्।

यस समस्याको समाधान पनि अब टाढा छैन, यदि हामी सबैले मिलेर केही साना तर प्रभावशाली काम गर्‍यौँ भने। सरकारको नीतिगत जिम्मेवारी आफ्नो ठाउँमा छ, तर व्यक्तिगत जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। हामी सबैले पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने सामान प्रयोग गर्ने, प्लास्टिक कम प्रयोग गर्ने, सार्वजनिक सवारी चढ्ने, साइकल चलाउने, अनि हरियालीको पक्षमा सोच्ने बेला आएको छ।

छानामा अम्बा अभियान अहिलेको अवस्था सुधार गर्न एउटा सरल तर प्रभावशाली उपायमध्ये एक हो—शहरी हरियालीको विस्तार। शहरमा खाली जमिनको अभाव हुँदा पनि हामीसँग छानो छ। त्यसैले अहिलेको अवस्थामा हरेक घरको छानामा एउटा बोट भन्ने अभियान निकै सार्थक र उपयोगी हुन सक्छ।

यहाँ प्रस्तावित अम्बा एक सांकेतिक नाम हो, किनकि अम्बा सजिलोसँग हुर्किने र कम स्याहार–सुसारमा पनि बाँच्न सक्ने बोट हो। गमलामा हुर्कने अम्बाको बोटका लागि २०–२४ इन्च व्यासको गमला पर्याप्त हुन्छ। यस्ता बोटको हेरचाह पनि सरल हुन्छ—साप्ताहिक पानी हाल्नु र कहिलेकाहीँ मल हाल्नाले नै बोट राम्रोसँग हुर्कन्छ। यस्ता बोटहरू १.५ देखि २ मिटरसम्म अग्ला हुन्छन् र वर्षमा ३०–५० वटासम्म फल दिन सक्छन्, जुन पारिवारिक उपभोगका लागि पनि उपयोगी हुन्छ। साथै, यस्ता बोटहरूले दैनिक १–२ जनालाई ३०–६० मिनेट पुग्ने अक्सिजन उत्पादन गर्न सक्छन्। यसको थप फाइदा यसले छानाको तापक्रम घटाउन मद्दत गर्छ।

यसरी, उपत्यकामा सबै घरले कम्तिमा एक अम्बाको बोट हुर्कायो भने, त्यो आफैँमा सानोतिनो हरित क्रान्तिको सुरुवात हुनेछ, भने स्वस्थ जीवनशैली र जलवायु सुधारतर्फ एक दरिलो पाइला हुनेछ।

यस्तो अभियान संसारभरका शहरहरूले हरित छानालाई प्राथमिकता दिइसकेका छन्। सिंगापुर, टोकियो, पेरिस, न्यूयोर्क—यी सबै शहरहरूले हरियाली विस्तारलाई जलवायु परिवर्तनको समाधानका रूपमा लिएका छन्। नेपाल पनि त्यसै मार्गमा हिँड्न सक्छ, त्यसको सुरुवात हामी आम नागरिकले गर्न सक्छौँ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, वायु प्रदूषण हाम्रो भविष्यको दुश्मन बनेको बेला, हामी आफैँ यो समस्याको समाधानको सुरुवात बन्न सक्छौँ। सरकारी नीति, अन्तर्राष्ट्रिय सहायता, प्रविधि र कानूनहरू महत्वपूर्ण छन्, तर एउटा नागरिकले छानामा एउटा बिरुवा रोप्ने निर्णय गरे मात्र पनि ठूलो परिवर्तनको संकेत दिन सक्छ। यहाँ प्रस्तावित ‘हरेक घरको छानामा एउटा बोट’ अभियान केवल सांकेतिक मात्र हो। अम्बाको स्थानमा अन्य बोट वा वनस्पतिलाई पनि प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। यो अभियान सफल पार्न सक्यौँ भने त्यसपछिका दिनमा अन्य यस्तै व्यक्तिगत रूपमा योगदान दिन सक्ने दरिला पाइलाहरू चाल्दै जान सकिनेछ।

फलस्वरूप हामीले भविष्यका सन्ततिलाई अलि सुरक्षित स्वच्छ हावा, अलि शान्त र हरियो शहर, र स्वस्थ जीवनशैलीको उपहार दिन सक्छौँ। र यो सोच, यो व्यवहार, विस्तारित हुन सक्यो भने, काठमाडौँ फेरि एकपटक साँच्चैको फूलबारी बन्न सक्छ—जहाँ स्वास लिन डर होइन, रहर हुनेछ। –(लेखकद्वय पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा कार्यरत छन्।)