खुला संसार चिहाउने बन्द कोठाको झ्याल [समीक्षा]

पूरा आकाशको फेद अट्नेगरी
सेल्फी खिचेजस्तो सजिलो छैन जीवन यहाँ
यहाँ बालुवामा हड्डी बिछ्याएर खुसी खोज्नुपर्छ
आफ्ना शरीरका छाला च्यातेर
आफ्नो सपना आफैँ रोज्नुपर्छ
अँध्यारोमा चोबेर आँखाहरू
आफ्नो अनुहार आफैँ खोज्नुपर्छ

–‘देश छोडेको मानिस’

समकालीन नेपाली कविताको परिदृश्यमा केही कृतिहरू यस्ता हुन्छन्, जसले पाठकलाई मनोरञ्जन मात्र प्रदान गर्दैनन्, बरु आफ्नै समय, समाज र अस्तित्वलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्छन्। कवि हेमन्त शिशिरको कविता सङ्ग्रह ‘बन्द कोठाको झ्याल’ यस्तै सम्भावना बोकेको कृति हो।

एकान्त, प्रेम, मानवीय संवेदना, सामाजिक असमानता, सीमान्तकृत समुदायको आवाज र परिवर्तनको आकांक्षालाई काव्यिक अभिव्यक्ति दिने यस सङ्ग्रहले समकालीन नेपाली समाजका अनेक तहलाई स्पर्श गरेको छ।

नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशअन्तर्गत अछाम जिल्लामा जन्मिएका हेमन्त शिशिरको कविता सङ्ग्रह ‘बन्द कोठाको झ्याल’ले विश्वज्योति पाण्डुलिपि पुरस्कार, यशस्वी पुस्तक पुरस्कार र साहित्यपोस्ट नवरत्न सम्मान गरी तीनवटा राष्ट्रिय स्तरका पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरेको थियो। सङ्ग्रह २०८१ चैतमा प्रकाशित भएकोमा हाल पुन: यो कृति चर्चामा रहेको छ।

‘बन्द कोठाको झ्याल’ मा समाजका विविध यथार्थ, मानवीय संवेदना र परिवर्तनको आकांक्षा अभिव्यक्त छन्। यसमा प्रकृतिप्रतिको अनुराग, राज्यको दृष्टिबाट टाढा पारिएका निमुखा तथा सीमान्तकृत समुदायका आवाज, सामाजिक असमानता, विभेद, उपेक्षा र सामाजिक रूपान्तरणको हुटहुटीलाई कवितात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। उनका कविताले समाजका ओझेलमा परेका पात्र, पीडा र प्रश्नहरूलाई साहित्यको केन्द्रमा ल्याउने प्रयास गरेका छन्।

यस कविता सङ्ग्रहको अर्को विशिष्ट पक्ष सुदूरपश्चिमको अछामी भाषामा लेखिएका कविताहरूको समावेश पनि हो। स्थानीय भाषा, संस्कृति, भूगोल र जनजीवनको मौलिक सुगन्ध बोकेका यी कविताले नेपाली साहित्यमा क्षेत्रीय भाषाको महत्त्वलाई स्थापित गर्न मद्दत गरेका छन्। अछामी भाषामार्फत कविले आफ्नो जन्मभूमिको पहिचान, सांस्कृतिक विरासत र माटोसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई साहित्यमा जीवन्त बनाएका छन्।

‘बन्द कोठाको झ्याल’ शीर्षक आफैँमा अर्थपूर्ण र प्रतीकात्मक छ। कोठा मानिसको निजी संसार, एकान्त, सीमितता र कहिलेकाहीँ घुटनको प्रतीक बन्न सक्छ भने झ्याल बाहिरी संसारसँग जोडिने माध्यम हो। बन्द कोठाभित्र बसेको मानिसले झ्यालबाट संसार नियाल्दा उसले आफ्ना सीमितताभन्दा परका सम्भावना, विरोधाभास र यथार्थ देख्न सक्छ। यस अर्थमा शीर्षकले व्यक्तिको आन्तरिक अनुभूति र सामाजिक यथार्थबीचको सम्बन्धलाई सङ्केत गर्छ।

कोठा बन्द हुनु केवल भौतिक अवस्थाको चित्रण होइन; त्यो सामाजिक संरचना, मानसिक सङ्कुचन, अवसरको अभाव र व्यवस्थाले सिर्जना गरेका सीमाहरूको प्रतीक पनि हुन सक्छ। झ्याल भने आशा, प्रश्न, सम्भावना र परिवर्तनको आकांक्षासँग जोडिन सक्छ। यही प्रतीकात्मक द्वन्द्वले कृतिको शीर्षकलाई बहुअर्थी बनाउँछ।

सीमान्तकृत समुदायका आवाजलाई साहित्यको केन्द्रमा ल्याउने, सामाजिक यथार्थलाई उजागर गर्ने र परिवर्तनको चेतनालाई कवितामार्फत प्रवाह गर्ने सिर्जनात्मक प्रयत्नका कारण ‘बन्द कोठाको झ्याल’ उल्लेखनीय कविता सङ्ग्रहका रूपमा रहेको छ।

यस कृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष मानवीय संवेदनालाई सामाजिक यथार्थसँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने प्रयत्न हो। प्रेम, एकान्त, स्मृति र जीवनका व्यक्तिगत अनुभूति कविताका परिचित विषय हुन्। तर यी अनुभूतिहरू समाजबाट अलग रहन सक्दैनन्। मानिसको प्रेम, दुःख र एकान्तसमेत उसको सामाजिक परिवेश, आर्थिक अवस्था, सम्बन्ध र अवसरसँग जोडिएका हुन्छन्।

हेमन्त शिशिरका कविताको चर्चा गर्दा सामाजिक असमानता, विभेद, उपेक्षा र राज्यको मूल प्रवाहबाट टाढा पारिएका समुदायका आवाजलाई विशेष महत्त्वका साथ हेर्न सकिन्छ। साहित्यको काम समाजमा विद्यमान समस्याको सूची तयार गर्नु मात्र होइन; ती समस्याले मानिसको मन, सम्बन्ध र जीवनमा पार्ने प्रभावलाई अनुभूत गराउनु पनि हो। यस दृष्टिले सामाजिक यथार्थलाई मानवीय संवेदनाको माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्ने काव्यिक प्रयत्न महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।

‘बन्द कोठाको झ्याल’ लाई समकालीन नेपाली समाजका विविध अनुभव, मानवीय संवेदना र सामाजिक प्रश्नसँग जोडेर पढ्न सकिन्छ। यस कृतिको शीर्षकले नै निजी संसार र बाहिरी यथार्थबीचको सम्बन्धबारे सोच्न प्रेरित गर्छ। सीमान्तकृत समुदायका आवाज, सामाजिक असमानता, परिवर्तनको चाहना र अछामी भाषिक पहिचानसँग जोडिएका विषयले यसलाई थप अर्थपूर्ण बनाउने सम्भावना बोकेका छन्।

‘देश छोडेको मानिस’ जस्तो कविताको सार्वजनिक चर्चाले हेमन्त शिशिरका सिर्जना समकालीन नेपाली समाजका संवेदनशील प्रश्नसँग जोडिन सक्ने सङ्केत गर्छ। देश, माटो, स्मृति र मानवीय सम्बन्धका प्रश्न आजको नेपाली जीवनमा अत्यन्त सान्दर्भिक छन्। यस्ता विषयलाई कविता मार्फत प्रस्तुत गर्दा साहित्यले मानिसका अनुभवलाई अभिव्यक्ति दिने मात्र होइन, समाजलाई आफैँतिर फर्केर हेर्न बाध्य बनाउने सामर्थ्य पनि राख्छ।

‘बन्द कोठाको झ्याल’ ले सबैभन्दा ठूलो सम्भावना पाठकलाई बन्द सीमाभित्रबाट बाहिरको संसार हेर्न, त्यस संसारका पीडा र सम्भावनालाई चिन्न तथा आफ्नै चेतनाका झ्यालहरू खोल्न प्रेरित गर्छ।