सीडी रेसियो भनेको के हो? बैंक र लगानीकर्ताले किन हेर्ने?

काठमाडौँः बैंकिङ क्षेत्रमा बारम्बार सुनिने सूचक हो, ‘सीडी रेसियो’। यसको पूरा अर्थ ‘क्रेडिट–डिपोजिट रेसियो’ अर्थात् कर्जा–निक्षेप अनुपात हो।

सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा, बैंकले संकलन गरेको निक्षेपको तुलनामा कति रकम कर्जाका रूपमा परिचालन गरेको छ भन्ने देखाउने सूचकलाई सीडी रेसियो भनिन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै बैंकसँग १०० रुपैयाँ बराबरको निक्षेप छ र त्यसबाट ८० रुपैयाँ बराबर कर्जा परिचालन गरिएको छ भने सामान्य अर्थमा उक्त बैंकको कर्जा–निक्षेप अनुपात ८० प्रतिशत हुन्छ।

तर नियामकीय गणनामा विभिन्न समायोजन हुने भएकाले सामान्य रूपमा भाग गरेर निकालिने अनुपात र नियामकीय सीडी रेसियो एउटै नहुन सक्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सीडी रेसियोलाई नियामकीय रूपमा निगरानी गर्दै आएको छ। राष्ट्र बैंकले प्रकाशित गर्ने तथ्यांकमा सीडी रेसियोलाई ‘क्रेडिट टु डिपोजिट विथ एडजस्टमेन्ट’ का रूपमा उल्लेख गरिएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले नियामकले तोकेको सीमाभित्र रहेर कर्जा परिचालन गर्नुपर्ने व्यवस्था छ।

सीडी रेसियो धेरै माथि पुग्दा बैंकले उपलब्ध निक्षेपको ठूलो हिस्सा कर्जामा परिचालन गरेको देखाउँछ। यसले बैंकको कर्जा विस्तार क्षमता बलियो भएको संकेत दिन सक्छ। तर अत्यधिक कर्जा विस्तार हुँदा बैंकको तरलता व्यवस्थापनमा चुनौती आउन सक्छ।

अर्कोतर्फ, सीडी रेसियो निकै कम छ भने बैंकले संकलन गरेको निक्षेपको तुलनामा कर्जा परिचालन कम रहेको बुझिन्छ। यस्तो अवस्थामा बैंकसँग थप कर्जा विस्तार गर्ने ठाउँ रहन्छ।

हाल नेपाली बैंकहरूले अपेक्षाअनुसार कर्जा लगानी गर्न नसक्दा बैंकिङ प्रणालीमा १४ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लगानीयोग्य रकम थुप्रिएर बसेको छ। राष्ट्र बैंकका अनुसार हाल बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सीडी रेसियो ७०.७९ प्रतिशत रहेको छ।

लगानीकर्ताले पनि सीडी रेसियोलाई बैंकको समग्र अवस्था बुझ्न प्रयोग हुने महत्वपूर्ण सूचकमध्ये एकका रूपमा हेर्न सक्छन्। तर सेयरमा लगानी गर्ने निर्णय गर्दा सीडी रेसियोलाई मात्रै आधार बनाउनु उचित हुँदैन।

बैंकको खराब कर्जा, नाफा, पुँजी पर्याप्तता, वितरणयोग्य नाफा, लागत, निक्षेप वृद्धि तथा व्यवस्थापनलगायतका अन्य सूचक पनि महत्वपूर्ण हुन्छन्।

बैंकका लागि सीडी रेसियो दैनिक व्यावसायिक योजना बनाउन पनि उपयोगी हुन्छ। निक्षेप बढ्दै जाँदा त्यसको तुलनामा कर्जा विस्तार गर्न सक्ने अवस्था कस्तो छ भन्ने बुझ्न यसले सहयोग गर्छ।

यसर्थ, सीडी रेसियोले बैंकले कति निक्षेप संकलन गरेको छ र त्यसको तुलनामा कति कर्जा परिचालन गरेको छ भन्ने सम्बन्ध देखाउने महत्वपूर्ण सूचक हो। यद्यपि, बैंकको वित्तीय अवस्था राम्रो वा कमजोर छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सीडी रेसियोलाई मात्रै आधार भने बनाउन हुँदैन।