साउन १५ मा किन खाइन्छ खिर, यस्ता छन् कारण ?

काठमाडौँ- साउन १५ गते आज नेपाली समाजमा खिर खाएर मनाइँदै छ। वर्षा ऋतुका बेला असार १५ गते दही च्युरा र साउन १५ मा खिर खाने प्राचीन कालदेखिको नेपाली परम्परा छ।

साउने झरी पर्ने बेलामा तातो खिरले स्वास्थ्यलाई राम्रो गर्ने भएकाले खिर खाने चलन छ। दूधमा मरमसलालगायत चीजबीज हालेर बनाइने खिरले स्वास्थ्यमा राम्रो गर्ने भएकाले यसको परम्परा बसेको विश्वास गरिन्छ।

संस्कृत भाषामा पायस भनिने खिर सात्विक आहारमध्येमा उत्तम मानिने भएकाले पितृ एवं देव कार्यमा पनि महत्वपूर्ण वस्तुका रुपमा वैदिक शास्त्रमा वर्णन गरिएको धर्मशास्त्रविद् एवं नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका सदस्य प्रा डा देवमणि भट्टराई बताउँछन्।

साउनमा गाउँघरमा पनि खेतीपातीको काम सकिन्छ। हरियाली बढी हुने भएकाले घाँस बढी पाइन्छ। राम्रा धेरै घाँस पाइने बेलामा गाई, भैँसीले पनि धेरै दूध दिन्छन्। दूध धेरै भएपछि इष्टमित्र, चेलीबेटीलाई घरमा बोलाएर खिर खाने चलन चलेको हो।

साउन भगवान् शिवको महिना हो। शिवलाई दूध र दूधमा बनेका परिकार मनपर्ने भएकाले खिरलगायत मिठाइ विधिपूर्वक चढाइन्छ। यसैले गर्दा साउनको मध्य पारेर खिर खाने प्रचलन चलेको हुनसक्ने धर्मशास्त्रविद् भट्टराई बताउँछन्।

ऋषिमुनिको पालादेखि नै श्राद्धलगायत पितृ कार्यमा निमन्त्रणा गरिएका ब्राह्मणलाई पायस अर्थात् खिर खुवाउने गरिएको थियो। अहिले पनि वैदिक सनातन धर्मावलम्बीले श्राद्धका दिन अनिवार्य रुपमा गाईको दूधमा पायस अर्थात् खिर बनाउँछन्।

चामल, सावधाना, सेवइ, मकै, गाजरलगायतको खिर बनाउने गरिन्छ। सावधानालाई फलफूलकै वर्गमा राखिन्छ। यसैगरी साउन महिनामा हरियो मकै धेरै पाइने भएकाले मकैको खिर समेत बनाएर खाने चलन छ। खिर खाँदा देवतालाई चढाएर खानुपर्छ भन्ने धार्मिक विश्वास रही आएको छ।

नेपाली बृहत् शब्दकोशले ‘दूधमा पकाइएको भात, दूधमा चामल, चिनी, मसला आदि हाली पकाइएको स्वादिष्ठ खाद्य पदार्थ, पायस, तस्मै’ भनी खिरलाई परिभाषित गरेको छ।

नेपाली समाजमा असार १५ गते दही च्यूरा, साउन १५ गते खिर, भदौ १५ गते पोलेको मकै, पुस १५ गते घिउ खट्टे, माघ १५ गते मालपुवा लगायत चीजबीज बनाएर इष्टमित्र एवं छोरी चेलीलाई बोलाएर खुवाउने र आफू पनि खाने लौकिक चलन रही आएको छ।

दूधबाट बनेको खिरले मानव शरीरमा रोग प्रतिरोधी क्षमता विकास गर्ने राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले जनाएको छ। बोर्डको २०७७ फागुन १५ गते बसेको बैठकले साउन १५ लाई खिर खाने दिन अर्थात् खिर दिवसका रुपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो।

नेपालको खाद्य नियमावली अनुसार मानक प्रशोधित दूधमा हुने तीन प्रतिशत चिल्लो, चार दशमलव सात प्रतिशत ल्याक्टोज र तीन दशमलव पाँच प्रतिशत प्रोटिनको गणना गर्दा प्रति एक सय ग्राम प्रशोधित दूधबाट ६० प्रतिशत क्यालोरी शक्ति प्राप्त हुने उल्लेख छ।

किन खाने खिर ?

खिरलाई एक पौष्टिक खानाको रूपमा लिइन्छ। खिरमा क्याल्सियम, कार्बोहाइड्रेटजस्ता पौष्टिक पदार्थ प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। खानका लागि स्वादिलो र नरम हुने हुनाले बालबालिकादेखि बुढाबुढी सबैको प्रिय मानिन्छ खिर।

यो दूधबाट बन्ने हुनाले यसले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक विकासमा पनि सहयोग गर्छ। शारीरिक रूपमा कमजोर भएका मानिसलाई पनि खिर खुवाउनाले धेरै फाइदा गर्छ।

सामान्यतः खिर चामलको बनाइन्छ, तर कतै कतै मकैको च्याँख्लाको पनि खिर खाने गरेको पाइन्छ। खिर बनाउँदा आवश्यक मात्रामा दूध, चामल, मरिच, नरिबल, सुकमेल, दालचिनी, दाख लगायत सुक्खा मसलाको प्रयोग गरिन्छ।

यस्ता सुक्खा मसलाले हाम्रो शारीरिक र मानसिक विकासमा ठूलो भूमिका खेलेको हुन्छ। त्यसैले आज यहाँ खिरभित्रको समाजशास्त्रबारे केही चर्चा गरौँ जस्तो लाग्यो।

खिर खाने दिनले मानिसमा भएका रिस–रागलाई पनि कम गर्न सहयोग गर्दछ, हरेक पर्व तथा जात्राले मानिसबीचको सम्बन्धको धागोलाई अझै बलियो बनाउँदै लगेको छ।

समाजशास्त्रीका अनुसार, समाज भनेको सामाजिक सम्बन्धको जालो हो। हामी सबै त्यही सम्बन्धको जालोमा जेलिएर बसेका छौँ। आफ्ना आवश्यकता परिपूर्ति गर्न एकले अर्कोलाई सरसहयोग गर्ने गर्छन्।

अझै पनि ग्रामीण भेगमा सरसापट ऐँचोपैँचो, पर्म प्रथा कायमै छ। केही मानिस आर्थिक उन्नति गर्नु नै सबथोक ठान्छन् त कोही प्रकृतिमै रमाएर सामान्य जीवन जिउनुमै स्वर्णिम आनन्द रहेको बताउँछन्। हाम्रा रीतिरिवाज र संस्कृति अमूल्य छन्। खिर खाने चलन परम्परागत सँगै वैज्ञानिक पनि छ।

साउनमा कतिले माछा–मासु खाँदैनन्, उनीहरूका लागि आवश्यक पौष्टिक पदार्थ खिरबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ।