‘जेन जेड’ प्रदर्शनमा संलग्न युवाहरू किन पछुताइरहेका छन् ( ग्राउन्ड रिपोर्ट)

काठमाडौँ: नेपालको राजधानी काठमाडौँस्थित त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उडान अवतरण गर्‍यो। पानी परिरहेको थियो। बादल यति तल र नजिक देखिन्थ्यो कि विमानस्थलको सुरक्षाको अतिरिक्त जिम्मेवारी बादललाई दिइएको जस्तो लाग्थ्यो। ‘जेन जेड’ विरोध प्रदर्शनबाट त्रिभुवन विमानस्थल जुन सम्भवतः एक मात्र सरकारी प्रतिष्ठान थियो जुन सुरक्षित रह्यो।

जब हामी विमानस्थलबाट बाहिर निस्कियौं, ठूलो आँधीबेहरी पछिको शान्ति जस्तो देखिन्थ्यो काठमाडौँ।

खाली सडक, बन्द पसल र जताततै युवा सैनिकहरूको कडा निगरानी। बीचमा, बख्तरबंद सेनाका गाडीहरू सडकमा दौडिरहेका थिए, मानौं सबै कुरा उनीहरूको हातमा छ भनेर देखाउन चाहन्थे। सम्पूर्ण शहरमा अनिश्चितकालीन कर्फ्यू छ। दुई दिनको विरोध प्रदर्शनपछि नेपालको लोकतन्त्रले आत्मसमर्पण गरेको छ। नेताहरू ज्यान जोगाउन भाग्नुपरेको छ। मंगलबार राति १० बजेदेखि सम्पूर्ण नेपाल सेनाको नियन्त्रणमा छ।भनिन्छ, नेपालमा कुनै पनि परिवर्तन शान्तिले होइन, कोलाहलले हुन्छ। तर धेरैजसो परिवर्तनहरू चाँडै असन्तुष्टिको शिकार हुन्छन्। हामी विमानस्थलबाट निस्केको गाडीलाई धेरै ठाउँमा सेनाका कर्मचारीहरूले रोके र हामीले प्रेसबाट भएको आश्वास्त पार्‍यौँ।

हामीसँगै बसेका एक नेपालका साथीले भने– सैनिक शासन नेपालमा स्वागत छ।

निशानामा मिडिया
‘जेन जी’ को निशानामा मिडिया पनि थियो। नेपालको अग्रणी पत्रिका कान्तिपुरको कार्यालयमा आगजनीबाट भग्नावशेषमा परिणत भएको थियो।

कान्तिपुरको कार्यालयमा आगजनी कसले गर्‍यो भनेर नेपालमा कसैलाई सोध्नुभयो भने, प्रश्न सकिनुभन्दा पहिले नै जवाफ मिल्छ– नेपालका पूर्वगृहमन्त्री रवि लामिछानेका समर्थकहरू। जेन जेड विरोध प्रदर्शनको क्रममा, रवि लामिछानेका समर्थकहरूले उनलाई मनमानी रूपमा जेलबाट निकाले। काठमाडौंको नख्खु जेलका बाँकी कैदीहरू पनि रवि लामिछानेसँगै बाहिर निस्किए। नेपालका अधिकांश जेलबाट कैदीहरू भागेका छन्।

काठमाडौंको बानेश्वर क्षेत्रमा रहेको नेपाल संसद्‌ भवनबाट अझै पनि जलेको गन्ध आइरहेको छ। यो संसद्‌ नेपालमा २३९ वर्ष पुरानो राजतन्त्र व्यवस्थाको अन्त्यको प्रतीक थियो। यो संसद्‌ले विगत १७ वर्षदेखि नेपालमा लोकतन्त्रको कथा सुनाउँदै आएको थियो। तर अब यहाँबाट धुवाँ मात्रै उडिरहेको छ।

२००८ मा नेपालका जनताले राजतन्त्रको अन्त्य गर्दा पनि शाही दरबार नारायणहिटीमा आगो लागेन। नारायणहिटीलाई संग्रहालयमा परिणत गरियो। गणतन्त्र स्मारक निर्माण गरियो। त्यही नेपालका जनताले १७ वर्ष पुरानो अवयस्क लोकतन्त्रको संसद्‌मा आगो लगाए। यस्तो देखिन्छ कि भदौ २३ र २४ का दुई दिन विगत १७ वर्षभन्दा भारी थिए।

संसद्‌को भित्तामा केपी ओली र प्रचण्डको नाममा देवनागरी भाषामा गाली लेखिएको छ। जब म भित्तामा लेखिएका यी गाली हेर्दै थिएँ, एक नेपालीले भने- यत्तिको घृणा त राजासँग पनि थिएन।

भारतीय मिडियाप्रति आक्रोश
जलेको संसद्‌ बाहिर करिब ४८ वर्षीय दीपक आचार्य आफ्नो छोरासँग उभिरहेका छन्। हामी केही महिलाहरूसँग कुरा गर्न खोजिरहेका थियौं। हामी हिन्दीमा कुरा गरिरहेकाले उनीहरू निकै रिसाए। दीपकले अंग्रेजीमा भने- कृपया यसलाई रोक्नुहोस्। भारतीय मिडिया मोदी प्रोपोगान्डा हुन्।

दीपकले यति चर्को स्वरमा यो कुरा भने कि वरपरका मानिसहरूले पनि हामीलाई हेर्न थाले। मैले दीपकको आक्रोश बुझ्ने प्रयास गरें र उनीसँग लामो कुराकानी गरें।

दीपकले भने, ‘भारतीय मिडिया भनेको गोदी मिडिया हो। भारतीय मिडियाले हाम्रो लोकतन्त्रलाई कमजोर मात्र बनाएको छैन, हाम्रो लोकतन्त्रको अन्त्येष्टिमा पनि संलग्न छ। अब नेपाली जनताले प्रधानमन्त्री को बन्ने भनेर निर्णय गर्नेछन्। तर भारतीय मिडियाले हामीलाई बीएचयूकी छोरी सुशीला कार्की प्रधानमन्त्री बन्ने बताइरहेका छन्। भारतको गोदी मिडियामा यस्तो देखिन्छ कि मानौं यहाँ पनि मोदीले शासन गरिरहेका छन्। भारत सरकारले नेपाललाई न त एक सार्वभौम र स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा हेर्छ न त यसको मिडिया। यदि तपाईंले यहाँ भारतीय मिडिया रिपोर्टरहरूको पृष्ठभूमि हेर्नुभयो भने, तिनीहरू अधिकांश आरएसएस र भाजपाका छन्।’

यो केवल दीपक आचार्यको मात्रै आक्रोश होइन। नेपालमा भारतीय मिडियाप्रतिको आक्रोश धेरै नै छ। कहिले यी कुराहरू अफवाहको रूपमा त कहिले मानिसहरूले घटनाहरूलाई जोड्ने प्रयास गर्छन्। यहाँ मानिसहरू बाह्य षड्यन्त्रको बारेमा पनि कुरा गरिरहेका छन् र यसमा अमेरिकाको नाम पनि लिइँदैछ।

समाधान भन्दा बढी भ्रम
हामी संसद्‌बाहिर उभिरहेका बेला दुई जना युवा स्कुटरमा आए र त्यहाँ उभिएका सैनिकहरूलाई पानीको बोतल र बिस्कुट बाँड्न थाले। एक जनाले आफ्नो परिचय किशन रौनियार र अर्कोले सोमन तामाङको रूपमा दिए।

सैनिकहरूलाई पानी र बिस्कुट किन दिइरहनुभएको छ भनेर सोध्दा तामाङले भने, ‘यिनीहरू हाम्रो देशको सेवा गरिरहेका छन्। हामीसँग धेरै पैसा छैन तर पनि हामीले यो गर्ने निर्णय गर्यौं। हामी सैलुन चलाउँछौं।’

रौनियार एक मधेसी हिन्दू हुन् र तामाङ एक पहाडी बौद्ध हुन्। दुवै जना विरोध प्रदर्शनमा संलग्न थिए। किशन अब धेरै विनाश भएकोमा पछुताउँछन्। किशनले भने, ‘हरेक सरकारी भवनमा आगो लगाइएको छ। यो त अति नै भयो। हामीलाई अहिले नराम्रो लागिरहेको छ। हामीलाई यो पनि थाहा छैन कि अर्को बन्ने सरकार भ्रष्टाचारमुक्त हुनेछ कि हुनेछैन।’

जेन जेडको विरोधमा संलग्न धेरै अन्य व्यक्तिहरूले पनि भवनहरू भत्काउनु ठीक थिएन भनिरहेका छन्।

सोमबार १९ युवाको हत्यापछि सिर्जना भएको सरकार विरोधी लहर मंगलबारको घटनापछि अलि कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। यद्यपि, नेपालका सबै नेताहरू अझै पनि घरमै नजरबन्दमा छन्। साँझको तीन बज्न लागेको छ र कर्फ्यू अलि खुकुलो पारिएको छ। मानिसहरू घरबाट बाहिर निस्किरहेका छन्। हामी काठमाडौंको बबरमहल क्षेत्रमा रहेको सडक विभागको भवन अगाडि उभिरहेका छौं।

यो एकदमै भव्य भवन थियो तर अहिले यसको झ्यालबाट धुवाँ निस्किरहेको छ। धुवाँका कारण निसास्सिरहेका छौँ।

नेपाल चौबाटोमा
यहाँ, तीन जनरल जेड प्रदर्शनकारीहरू निराजन कुँवर, विष्णु शर्मा र सुभाष शर्मा धेरै उदास मुद्रामा बसिरहेका छन्। तीनै जना स्नातकका विद्यार्थी हुन्। विरोध प्रदर्शनमा निराजन कुँवर पनि घाइते भएका छन्।

निराजन भन्छन्, ‘हामीले सरकारी भवनहरूमा आगो लगाएका होइनौं। अरू मानिसहरूले आगो लगाएका थिए। धेरै विनाश भएको छ। इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्दा, हामी अहिले पछुताइरहेका छौं। यी भवनहरू बनाउन धेरै समय लागेको थियो। हामी धेरै दुःखी छौं।’

निराजन र विष्णुलाई आगो लगाउने ती अरू को हुन् भनेर सोध्दा उनीहरूले रवि लामिछाने र राप्रपाको समर्थक भएको बताए। राप्रपा नेपालको राजतन्त्रवादी पार्टी हो, जसले नेपाललाई हिन्दू राष्ट्र बनाउन चाहन्छ।

निराजन र विष्णुलाई सोध्यौँ, ‘तपाईँहरू प्रजातान्त्रिक नेपाल चाहनुहुन्छ कि राजतन्त्र? धर्मनिरपेक्ष कि हिन्दू राष्ट्र?’ दुवैले खुलेआम भने, राजतन्त्र  र हिन्दू राष्ट्र। तर, त्यहाँ उभिएका सुभाष शर्माले भने आफू प्रजातान्त्रिक नेपालको समर्थनमा भएको बताए।

जेन जेड विरोध प्रदर्शनमा युवाहरूलाई राम्रो र नराम्रोको बारेमा मार्गदर्शन गर्न सक्ने कुनै औपचारिक नेता थिएन। त्यसैले जसलाई जस्तो लाग्यो उसले त्यस्तै गरिरहेको थियो। यहाँका युवाहरूसँग कुरा गर्दा युवाहरू पूर्ण रूपमा अलमल्लमा परेको देखिन्छ।

नेपालमा अहिले नागरिक सरकार कसरी गठन हुन्छ भन्ने स्पष्ट छैन। नेपालकी पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नाम लिइँदैछ तर युवाहरूमाझ यस विषयमा कुनै सहमति छैन। बिहीबार, जेन जीको एक समूहले सुशीला कार्कीको नामको विरोधमा सेना मुख्यालय बाहिर विरोध प्रदर्शन समेत गरिरहेको थियो। जेन जेडका मानिसहरूले काठमाडौंका मेयर बालेन शाहलाई अगाडि आउन आग्रह गरिरहेका छन् तर बालेन जो पहिले संसद्‌ विघटन हुनुपर्ने माग गर्छन्। तर संसद्‌ किन र कसरी विघटन गर्नुपर्छ, यसको उत्तर संविधानसँग बाझिएको छ।

नेपाल चौबाटोमा उभिएको छ।

२३९ वर्षदेखि राजतन्त्रको अधीनमा बस्दै आएका नेपाली जनताले अब १७ वर्षको प्रजातन्त्रलाई कसरी अगाडि बढाउने भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर छैन। नेपाल भूपरिवेष्ठित देश हो, र यसको लोकतन्त्र पनि धेरै संकटहरूले घेरिएको देखिन्छ।

(बीबीसी हिन्दीका लागि रजनीश कुमारले गरेको ग्राउन्ड रिपोर्टिङको नेपाली अनुवाद)