जलजले मिथेन ग्यास परियोजनाः नेपालको आर्थिक र ऊर्जा सुरक्षाको नयाँ मार्गचित्र

काठमाडौं। नेपालको ऊर्जा इतिहासमा दैलेखको जलजले मिथेन ग्यास परियोजना एउटा यस्तो मोडका रूपमा देखा परेको छ, जसले मुलुकको आर्थिक र रणनीतिक भविष्यलाई नै नयाँ दिशा दिने सामथ्र्य राख्छ।

दैलेख जिल्लाको भैरवी गाउँपालिका–१ मा अवस्थित यो परियोजना केवल एउटा प्राविधिक अन्वेषण मात्र नभई नेपालको ऊर्जा सुरक्षा र राष्ट्रिय स्वाधीनताको मेरुदण्ड बन्ने निश्चित छ।

लामो समयदेखि वैदेशिक इन्धनमा रहेको अत्यधिक निर्भरताले नेपालको अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाइरहेको वर्तमान अवस्थामा यो परियोजनाले आशाको नयाँ किरण सञ्चार गरेको छ।

हाल नेपालले वार्षिक रूपमा पेट्रोलियम पदार्थको आयातका लागि करिब तीन खर्ब २० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खर्च गरिरहेको तथ्याङ्कले हाम्रो विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा कति ठूलो दबाब छ भन्ने प्रष्ट पार्छ।

यस्तो आर्थिक जटिलताको बीचमा स्वदेशमै मिथेन ग्यासको व्यावसायिक उत्पादन सम्भव हुनु भनेको नेपालको व्यापार घाटा न्यूनीकरण र दीर्घकालीन आर्थिक आत्मनिर्भरतातर्फको एउटा ऐतिहासिक फड्को हो।

परियोजनाको विकासक्रमलाई हेर्दा यसको जग सन् २०१६ मा नेपाल र चीनबीच भएको उच्चस्तरीय समझदारीबाट बसेको देखिन्छ। सन् २०१९ बाट चीन सरकारको प्राविधिक सहयोगमा सुरु भएको यो अन्वेषण कार्यमा ‘चाइना जियोलोजिकल सर्भे’ र ‘सिबु ड्रिलिङ इन्जिनियरिङ’का विशेषज्ञहरूको प्रत्यक्ष संलग्नता रहेको छ।

खानी तथा भूगर्भ विभागको समन्वयमा सञ्चालित यस परियोजनाले करिब ४०१३ मिटरको गहिराइसम्म ड्रिलिङ सम्पन्न गरेर नेपालको भूगर्भभित्र लुकेको सम्भावनालाई उजागर गरिसकेको छ।

१६ महिनासम्म गरिएको विस्तृत भू–वैज्ञानिक र भूकम्पीय सर्वेक्षणले दैलेखको शिरस्थान, नाभिस्थान र पादुका क्षेत्रमा ग्यासको उल्लेख्य भण्डार रहेको बलियो संकेत दिएका छन्।

करिब २.४ अर्बको प्रारम्भिक लागतमा अघि बढाइएको यो आयोजना प्राविधिक रूपमा नेपालकै सबैभन्दा जटिल र गहिरो अन्वेषण कार्य मानिन्छ, जसमा सयौं नेपाली कामदार र चिनियाँ प्राविधिकहरू अहोरात्र खटिएका छन्।

नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा र ऊर्जा स्वाधीनताको दृष्टिकोणले यो परियोजनाको महत्व झनै गहिरो छ। विगतका विभिन्न समयमा सीमा क्षेत्रमा हुने आपूर्ति अवरोध र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने इन्धनको मूल्यवृद्धिका कारण नेपाली जनजीवन र अर्थतन्त्रले बारम्बार गम्भीर संकट भोग्दै आएको छ।

इन्धन आपूर्तिमा देखिने सानो अवरोधले पनि अस्पताल, उद्योग, यातायात र कृषि जस्ता आधारभूत क्षेत्रहरू ठप्प हुने गरेका छन्। यस्तो परिस्थितिमा जलजले मिथेन ग्यास परियोजनाले नेपाललाई बाह्य देशको भर पर्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्थाबाट मुक्ति दिलाउन ठोस आधार प्रदान गर्नेछ।

आफ्नै जमिनबाट ग्यास उत्पादन हुँदा यसले राष्ट्रिय निर्णय प्रक्रियामा आत्मविश्वास भर्ने मात्र नभई भूराजनीतिक संवेदनशीलताका बीच नेपाललाई एउटा ऊर्जा–सुरक्षित राष्ट्रको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत पुर्याउने छ।

मिथेन ग्यासको उपयोगिता केवल औद्योगिक क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। यसले नेपालको दैनिक जनजीवनका हरेक पक्षलाई सकारात्मक रूपमा प्रभाव पार्ने क्षमता राख्छ।

व्यावसायिक उत्पादन सुरु भएपछि यो ग्यासलाई यातायातका साधनमा सीएनजीका रूपमा, औद्योगिक कारखानाहरूमा इन्धनका रूपमा र घरायसी प्रयोजनका लागि तापीय ऊर्जाको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

विशेषगरी होटल, रेष्टु्रेन्ट र ठूला व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूका लागि यो सस्तो र सहज विकल्प हुनेछ। कृषि क्षेत्रमा पनि यसको प्रयोगले सिँचाइ र भण्डारणलाई लागत–प्रभावी बनाउन सक्छ।

यसरी बहुआयामिक प्रयोगमार्फत मिथेन ग्यासले नेपालको समग्र उत्पादन प्रणालीलाई प्रतिस्पर्धी बनाउन र ऊर्जामा हुने खर्च घटाउन ठूलो भूमिका खेल्ने निश्चित छ।

नेपालको जलविद्युत प्रणालीसँगको अन्तरसम्बन्धका हिसाबले पनि यो परियोजना अत्यन्त रणनीतिक मानिन्छ। जलविद्युत उत्पादनमा मौसमी उतारचढाव हुने भएकाले हिउँदको समयमा वा पिक डिमान्डका बेला मिथेन ग्यासले भरपर्दो ‘ब्याकअप’ ऊर्जा प्रदान गर्न सक्छ। यसले नेपालको विद्युत प्रणालीलाई सन्तुलित र स्थिर बनाउन मद्दत गर्छ।

अर्कोतर्फ, भविष्यमा यही मिथेन ग्यासलाई हाइड्रोजन ऊर्जा उत्पादनका लागि कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना छ, जसले नेपाललाई विश्वव्यापी स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणमा अग्रपंक्तिमा उभ्याउनेछ। जलविद्युत र मिथेन ग्यासको उचित समायोजनबाट नेपालले एउटा मजबुत र भरपर्दो ऊर्जा मिश्रित प्रणाली विकास गर्न सक्नेछ।

वातावरणीय लक्ष्यका दृष्टिले नेपालले सन् २०४५ सम्ममा ‘नेट–जिरो उत्सर्जन’ हासिल गर्ने महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य लिएको छ। तत्कालै पूर्ण रूपमा विद्युतीकरण सम्भव नभएको अवस्थामा मिथेन ग्यासलाई एउटा संक्रमणकालीन इन्धनको रूपमा स्वीकार गर्न सकिन्छ।

कोइला वा अन्य परम्परागत जीवाश्म इन्धनको तुलनामा मिथेन कम प्रदूषक हुने भएकाले यसले जलवायु परिवर्तनका लक्ष्यहरूसँग तालमेल मिलाउन मद्दत गर्छ।

यसले स्वच्छ ऊर्जा प्रणालीतर्फको यात्रालाई थप सहज र व्यावहारिक बनाउनेछ। त्यसैले यो परियोजना केवल आर्थिक वृद्धिको साधन मात्र नभई वातावरणीय दिगोपना र जलवायु न्यायका लागि पनि एउटा महत्त्वपूर्ण कदम साबित हुन सक्छ।

वर्तमान अवस्थामा यो परियोजनाले केही प्राविधिक र प्रशासनिक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। सन् २०२५ को अन्त्यसम्ममा चिनियाँ टोलीले प्रारम्भिक प्रतिवेदन बुझाइसकेको भए तापनि अन्तिम प्रतिवेदनको औपचारिक आदानप्रदान र व्यावसायिक उत्पादनको प्रक्रियामा केही ढिलाइ भएको देखिन्छ।

यस्ता रणनीतिक परियोजनामा हुने समयको बर्बादीले देशलाई ठूलो अवसर लागत भोग्न बाध्य पार्छ। त्यसैले अब सरकारले कुनै पनि बहानामा ढिलासुस्ती नगरी ग्यासको गुणस्तर परीक्षण र व्यावसायिक सम्भाव्यताको अन्तिम टुङ्गो लगाउन आवश्यक छ।

पाइपलाइन विस्तार, प्रशोधन केन्द्र निर्माण र वितरण पूर्वाधारको योजना अहिलेदेखि नै तयार नपारे भविष्यमा उत्पादन सुरु हुँदा वितरणमा समस्या आउन सक्छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, जलजले मिथेन ग्यास परियोजना नेपालको आर्थिक रूपान्तरणको एउटा ठूलो महायज्ञ हो। यसलाई सफल बनाउन सरकारले आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/०८४ को नीति तथा कार्यक्रममा यसलाई ‘शीर्ष राष्ट्रिय प्राथमिकता’ प्राप्त आयोजनाको रूपमा घोषणा गरी द्रुतमार्गबाट अघि बढाउनुपर्छ।

यदि हामीले समयमै यस परियोजनाबाट व्यावसायिक उत्पादन सुरु गर्न सक्यौं भने नेपालले अर्बौंको विदेशी मुद्रा बचत गर्ने मात्र नभई राष्ट्रिय स्वाधीनता र आर्थिक समृद्धिको नयाँ इतिहास लेख्नेछ।

यो परियोजनाको सफलताले नेपाललाई ऊर्जामा आत्मनिर्भर मात्र बनाउने छैन, बरु छिमेकी मुलुकहरूसँगको व्यापारिक सन्तुलन कायम गर्न र नेपाली जनताको जीवनस्तर उकास्न एउटा बलियो आधार खडा गर्नेछ। त्यसैले यो ऐतिहासिक अवसरलाई सदुपयोग गर्नु आजको राज्यको अनिवार्य दायित्व हो।