‘सेयर बजारलाई खरिदबिक्रीमा मात्रै सीमित राख्न हुन्न, व्यापक सुधार आवश्यक छ’

पुँजी बजारलाई अब परम्परागत सेयर खरिद–बिक्रीमा मात्र सीमित राखेर अघि बढ्न सकिँदैन। बदलिँदो विश्व वित्तीय प्रणाली, प्रविधिको तीव्र विकास र लगानीकर्ताको बढ्दो अपेक्षालाई सम्बोधन गर्न हामीले बजारको संरचना, नियमन प्रणाली र सेवा प्रवाहमा व्यापक सुधार गर्न आवश्यक छ। मेरो बुझाइमा पुँजी बजार सुधार भनेको नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से)को परिसूचक बढ्नु मात्र होइन, बजारलाई पारदर्शी, विश्वसनीय, प्रविधिमैत्री र दीर्घकालीन रूपमा दिगो बनाउनु हो।

यसका लागि नेपाल धितोपत्र बोर्ड, नेप्से, सिडिएससी एन्ड क्लियरिङ लिमिटेड, धितोपत्र दलाल व्यवसायी र लगानीकर्ता सबैले आ–आफ्नो जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्नुपर्छ। नियामकले स्पष्ट नीति र उपयुक्त वातावरण बनाउने, बजार सञ्चालकले आधुनिक पूर्वाधार विकास गर्ने, ब्रोकरले गुणस्तरीय सेवा दिने र लगानीकर्ताले जिम्मेवार ढङ्गले लगानी गर्ने संस्कार विकास गर्न सके मात्र अपेक्षित परिवर्तन सम्भव हुन्छ।

ब्रोकर व्यवसायलाई संस्थागत बनाउनु आवश्यक
पुँजी बजारमा ब्रोकर व्यवसायको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। लगानीकर्ता र बजारबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क स्थापित गर्ने संस्था भएकाले ब्रोकरको क्षमता, विश्वसनीयता र सेवाको गुणस्तरले समग्र बजारलाई प्रभाव पार्छ। त्यसैले ब्रोकरलाई केवल सेयर किनबेचको आदेश कार्यान्वयन गर्ने संस्थाका रूपमा मात्र हेर्नु उपयुक्त हुँदैन।

अबको आवश्यकता भनेको ब्रोकर व्यवसायलाई संस्थागत, व्यावसायिक र बहुसेवामुखी बनाउनु हो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लगानीसम्बन्धी परामर्श, अनुसन्धान, जोखिम व्यवस्थापन, वित्तीय योजना तथा विभिन्न लगानी उपकरणसँग सम्बन्धित सेवा एउटै संस्थामार्फत उपलब्ध हुने अभ्यास छ। नेपालमा पनि नियामकीय व्यवस्था र संस्थागत क्षमताअनुसार यस्ता सेवाको विकास गर्न सकिन्छ।

यसका लागि पर्याप्त पुँजी, दक्ष जनशक्ति, पारदर्शी व्यवस्थापन र बलियो संस्थागत सुशासन आवश्यक हुन्छ। साना ब्रोकर कम्पनीहरूलाई पनि आफ्नो क्षमता विस्तार गर्ने अवसर दिनुपर्छ। स्वेच्छिक मर्जर तथा एक्विजिसनमार्फत सबल संस्था निर्माण गर्न चाहने कम्पनीलाई नीतिगत सहजीकरण गर्न सकिन्छ। तर, मर्जरको उद्देश्य कम्पनीको संख्या घटाउनु मात्र हुनुहुँदैन, सेवा गुणस्तर, प्रतिस्पर्धा र लगानीकर्ताको हित संरक्षणमा सुधार ल्याउनु यसको मूल लक्ष्य हुनुपर्छ।

प्रविधि र जोखिम व्यवस्थापनमा सम्झौता गर्न मिल्दैन
आजको पुँजी बजार प्रविधिमा आधारित छ। कारोबार प्रणालीमा सामान्य अवरोध आउँदा पनि हजारौँ लगानीकर्ता प्रभावित हुन सक्छन्। त्यसैले सूचना प्रविधि, साइबर सुरक्षा, तथ्यांक संरक्षण र प्रणालीगत जोखिम व्यवस्थापनलाई बजार विकासको आधारका रूपमा लिनुपर्छ।

नेप्से, सिडिएससी र ब्रोकर कम्पनीहरूको प्रणालीबीच प्रभावकारी समन्वय हुनुपर्छ। कारोबारको चाप धान्न सक्ने क्षमता, प्रणाली अवरुद्ध हुँदा तत्काल सञ्चालनमा फर्काउने व्यवस्था, नियमित सुरक्षा परीक्षण र जोखिमको पूर्वपहिचान अनिवार्य पक्ष हुन्। यसका लागि स्पष्ट आईटी नीति, न्यूनतम प्राविधिक मापदण्ड र नियमित सुपरिवेक्षण आवश्यक छ।

प्रविधिमा लगानीलाई खर्चका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यो बजारप्रतिको विश्वास, कारोबारको निरन्तरता र वित्तीय स्थिरतासँग जोडिएको विषय हो। नियामकले मापदण्ड निर्धारण गर्ने मात्र होइन, तिनको कार्यान्वयन भए–नभएको पनि प्रभावकारी रूपमा अनुगमन गर्नुपर्छ।

मार्जिन लेन्डिङ र नयाँ वित्तीय उपकरण
पुँजी बजारमा लगानीका विकल्प विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता लामो समयदेखि महसुस गरिएको छ। अहिले बजारको चर्चा प्रायः नेप्से परिसूचक बढ्यो वा घट्यो भन्ने विषयमा केन्द्रित हुन्छ। तर, विकसित बजारमा लगानीकर्ताको आवश्यकता र जोखिम वहन गर्ने क्षमताअनुसार विभिन्न वित्तीय उपकरण उपलब्ध हुन्छन्। नेपालमा पनि नियामकीय तयारी र बजारको क्षमताअनुसार यस्ता विकल्प विस्तार गर्नुपर्छ।

यस सन्दर्भमा मार्जिन लेन्डिङ महत्त्वपूर्ण विषय हो। बैंकबाट सेयर धितो राखेर लिइने कर्जा र ब्रोकरमार्फत उपलब्ध हुने मार्जिन लेन्डिङको प्रकृति फरक हुन्छ। त्यसैले यी दुवैलाई एउटै व्यवस्थाका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। मार्जिन लेन्डिङलाई प्रभावकारी बनाउन बैंक, ब्रोकर, नेप्से र सिडिएससीबीच आवश्यक प्राविधिक समन्वय हुनुपर्छ। ऋणको सीमा निर्धारण, धितोको मूल्यांकन, ब्याजदर, जोखिम नियन्त्रण र कर्जा असूलीसम्बन्धी प्रक्रिया स्पष्ट हुनुपर्छ।

लगानीकर्ताले उपयोग गरेको रकममा लाग्ने लागत पारदर्शी हुनु र ऋण उपलब्ध गराउने संस्थाले जोखिम धान्न सक्नु उत्तिकै आवश्यक छ। सस्तो कर्जा उपलब्ध गराउने उद्देश्य राख्दा पनि लगानीकर्तालाई अनावश्यक ऋण लिन प्रोत्साहित गर्ने अवस्था आउन दिनु हुँदैन।

त्यसैगरी, सर्ट सेलिङ, इन्ट्रा–डे ट्रेडिङ, सेक्युरिटी लेन्डिङ एन्ड बोरोइङ तथा एक्सचेन्ज ट्रेडेड फन्डजस्ता उपकरणले बजारमा नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छन्। तर, तिनको सफलताका लागि स्पष्ट नियम, प्रभावकारी निगरानी, पर्याप्त बजार तरलता र लगानीकर्ता शिक्षाको व्यवस्था अनिवार्य हुन्छ। नयाँ उपकरण थप्नु मात्र उपलब्धि होइन, तिनलाई सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्न सक्नु वास्तविक उपलब्धि हो।

नेप्सेको पुनर्संरचना र नयाँ कानुनी आधार
नेप्सेको पुनर्संरचनालाई पनि स्वामित्व परिवर्तनमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। यसको कारोबार प्रणाली, प्राविधिक क्षमता, संस्थागत सुशासन, जोखिम व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका सम्भावनालाई समग्र रूपमा हेर्नुपर्छ। रणनीतिक साझेदारीले प्रविधि र व्यवस्थापकीय क्षमता विकासमा सहयोग गर्न सक्छ। तर, यस्तो साझेदारीको स्वरूप, स्वामित्वको व्यवस्था र कार्यान्वयनको निर्णय पारदर्शी प्रक्रिया तथा सम्बन्धित निकायको अधिकार क्षेत्रअनुसार हुनुपर्छ।

बजारको बदलिँदो स्वरूपअनुसार कानुनी संरचना पनि समयानुकूल हुनुपर्छ। धितोपत्र बजारमा नयाँ उपकरण, डिजिटल कारोबार र जटिल वित्तीय गतिविधि थपिँदै जाँदा नियामकको अधिकार, जिम्मेवारी र कार्यक्षेत्र स्पष्ट हुनु आवश्यक छ। यसका लागि बजारका विभिन्न पूर्वाधार र सहभागीलाई समेट्ने कानुनी व्यवस्था तथा नियामक संस्थाको क्षमता सुदृढ गर्ने छुट्टाछुट्टै कानुनी आधार विकास गर्नु उपयोगी हुन सक्छ।

नयाँ ऐनको मस्यौदा तयार गर्नु सुरुवात मात्र हो। त्यसलाई स्वीकृत गर्ने प्रक्रिया, सरोकारवालासँगको परामर्श र कार्यान्वयनका लागि आवश्यक नियम तथा कार्यविधि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। कानुनले बजारको विकासलाई सहजीकरण गर्नुपर्छ, साथै अनियमितता र लगानीकर्ताको हितविरुद्ध हुने गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्ने पर्याप्त आधार पनि दिनुपर्छ।

कृषिमा आधारित कमोडिटी बजारको सम्भावना
नेपालमा वस्तु विनिमय बजार विकास गर्दा आफ्नै उत्पादन र आर्थिक आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। चिया, कफी, अलैँची, अदुवा, मकैजस्ता कृषिजन्य वस्तुको व्यवस्थित कारोबारले उत्पादक र बजारबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउन सक्छ।

कृषकले उत्पादन बिक्री गर्नुअघि नै सम्भावित मूल्यबारे जानकारी पाउने, व्यापारीले आपूर्ति व्यवस्थापन गर्न सक्ने र बजारमा मूल्य निर्धारण थप व्यवस्थित हुने वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ। तर, त्यसका लागि गुणस्तर मापदण्ड, भण्डारण, ढुवानी, वस्तुको प्रमाणीकरण र प्रभावकारी नियमन आवश्यक हुन्छ। पूर्वाधार तयार नगरी एक्सचेन्ज स्थापना गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन।

बैंकिङ पहुँच र लगानीकर्ता शिक्षा
पुँजी बजारमा सबै नागरिकको पहुँच विस्तार गर्ने विषयमा पनि गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्छ। देशका विभिन्न स्थानमा रहेका बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सञ्जाललाई कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा सम्बन्धित निकायबीच छलफल आवश्यक छ। तर पहुँच विस्तार गर्दा धितोपत्र कारोबारका लागि आवश्यक प्राविधिक क्षमता, ग्राहक पहिचान, जोखिम नियन्त्रण र नियामकीय जिम्मेवारी स्पष्ट हुनुपर्छ।

बजार विस्तारसँगै लगानीकर्ता शिक्षालाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ। सेयर बजारमा लगानी गर्दा प्रतिफलको सम्भावना भएजस्तै जोखिम पनि हुन्छ। लगानीकर्ताले कम्पनीको वित्तीय अवस्था, कारोबारसम्बन्धी सूचना र जोखिमको मूल्याङ्कन गरेर निर्णय लिन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। सही सूचना समयमै उपलब्ध गराउने र बजारसम्बन्धी भ्रम तथा गलत प्रचार नियन्त्रण गर्ने काममा सबै सरोकारवाला जिम्मेवार हुनुपर्छ।

सहकार्यबाट मात्रै दिगो सुधार
नेपालको पुँजी बजार सुधार कुनै एउटा संस्था वा व्यक्तिको प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन। सेबोन, नेप्से, सिडिएससी, ब्रोकर, बैंक र लगानीकर्ताबीच निरन्तर सहकार्य आवश्यक छ। नियामकले स्पष्ट नीति बनाउनुपर्छ, बजार सञ्चालकले विश्वसनीय प्रणाली विकास गर्नुपर्छ र ब्रोकरले संस्थागत सुशासन तथा सेवाको गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्छ।

मेरो विचारमा, पुँजी बजारको सफलता परिसूचकको उतारचढावबाट मात्र मापन गर्नु हुँदैन। बजारमा लगानीकर्ताको विश्वास कति बढ्यो, कारोबार प्रणाली कति भरपर्दो भयो, लगानीका विकल्प कति विस्तार भए र संस्थागत सुशासन कति सुधारियो भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

हामीले आज गर्ने कानुनी, संस्थागत र प्राविधिक सुधारले नै नेपालको पुँजी बजारको आगामी दिशा निर्धारण गर्नेछ। सुधारका योजना घोषणामा सीमित नराखी स्पष्ट समयसीमा, जिम्मेवारी र जवाफदेहितासहित कार्यान्वयन गर्न सकियो भने नेपालको पुँजी बजारलाई अझ पारदर्शी, प्रतिस्पर्धी र विश्वसनीय बनाउन सकिन्छ।