डिजिटल युगमा समाजः एआईले मौलिक पहिचान र स्थानीय ज्ञानको सीमान्तीकरण हुने खतरा

मानव सभ्यताको विकासक्रममा प्रविधि र समाज सधैं एक अर्काका परिपूरक रहँदै आएका छन्। औद्योगिक क्रान्तिदेखि सूचना प्रविधिको विकाससम्म आइपुग्दा समाजले अनेकौं फड्को मारेको छ।

तर, एक्काइसौं शताब्दीको दोस्रो दशकको अन्त्यतिर आइपुग्दा प्रविधिले मान्छेको जीवनलाई जुन गतिमा छोएको छ, त्यो विगतका कुनै पनि भविष्यवाणी वा परिकल्पनाभन्दा कैयौं गुणा तीव्र छ।

आज नेपाली समाजमा प्रविधि, विशेष गरी कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) केवल एउटा सुविधाको साधन मात्र नरहेर सांस्कृतिक अभ्यास, चाडपर्व, सामाजिक संस्कार र मानवीय मूल्य र मान्यताकोसमेत अभिन्न अंग बन्न पुगेको छ। यसले नेपाली समाजलाई एउटा नयाँ र जटिल मोडमा उभ्याएको छ।

१.परम्परागत मूल्य र मान्यता र एआईको प्रवेश

नेपाली समाज परापूर्वकालदेखि नै सामुदायिक भावना, प्रत्यक्ष अन्तरक्रिया, मौखिक परम्परा र सामूहिक संस्कारमा आधारित रहँदै आएको छ। हाम्रा चाडपर्वहरू—दशैं, तिहार, छठ वा ल्होसार—पारिवारिक भेटघाट, भावनात्मक साटासाट र भौतिक उपस्थितिका पर्याय थिए। तर, वर्तमान पुस्ताको जीवनशैलीमा एआईको प्रवेशले यी परम्परागत मान्यताहरूमा गहिरो फेरबदल ल्याएको छ।

आज नयाँ पुस्ताले चाडपर्वका शुभकामना आदानप्रदान गर्न, पञ्चांग हेर्न, पूजाका विधिहरू जान्न र तिख्खर कविता वा सन्देशहरू तयार पार्न एआईको सहयोग लिन थालेको छ।

यहाँसम्म कि सामाजिक सञ्जालमा देखिने संस्कारजन्य प्रस्तुतिहरू पनि एल्गोरिदम र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सद्वारा निर्देशित हुन थालेका छन्। प्रविधिको यो अति समीपताले एकातिर कामलाई छिटो र प्रभावकारी बनाएको छ भने अर्काेतिर मानवीय संवेदनशीलतालाई ‘डिजिटल कोड’ मा रूपान्तरण गरिदिएको छ।

२. नयाँ पुस्ताको मानसिकता र प्रविधिको परनिर्भरता

नेपाली समाजको नयाँ पुस्ता जेनजी मिलिनियस पूर्ण रूपमा डिजिटल युगमा हुर्किएको पुस्ता हो। उनीहरूको सोच, बुझाइ र दृष्टिकोणलाई प्रविधिले आकार दिएको छ। स्थिति यस्तो भइसकेको छ कि अब मानिसहरू आफ्नो भविष्य, व्यक्तिगत सम्बन्ध, करियर र यहाँसम्म कि सामाजिक व्यवहारका निर्णयहरू लिनसमेत एआईको सहारा लिन बाध्य हुँदैछन्।

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो ‘एल्गोरिमिक साक्षरता’ को विकास हो। समाजका परम्परागत गुरु, आमाबाबु वा अग्रजहरूको स्थान बिस्तारै ‘च्याटबट’ र डिजिटल एजेन्टहरूले लिन थालेका छन्।

जब, युवाहरू आफ्ना व्यक्तिगत समस्या र सांस्कृतिक द्विविधाको समाधान मानिसको साटो मेसिनमा खोज्न थाल्छन। तब समाजमा एक किसिमको अटोमेटेड एलियनेशन (प्रविधिजन्य परायापन) पैदा हुन्छ। मानिसहरू भौतिक रूपमा सँगै भए पनि मानसिक रूपमा डिजिटल संसारमा विचरन गरिरहेका हुन्छन्।

३.सांस्कृतिक समरूपता र मौलिकताको संकट

वैश्वीकरण र प्रविधिको अनियन्त्रित विकासले सांस्कृतिक बहुलतालाई खतरामा पारेको छ। एआई प्रणालीहरू मुख्यतया पश्चिमी वा विकसित देशका डेटामा आधारित भएर प्रशिक्षित हुन्छन्।

जब, नेपाली युवाहरूले आफ्ना सांस्कृतिक चाडपर्व, मूल्य मान्यता र जीवनशैलीका बारेमा एआईसँग परामर्श गर्छन् तब उनीहरूले पाउने उत्तरहरूमा कतिपय अवस्थामा पश्चिमी वा बाह्य सांस्कृतिक प्रभाव झल्कने गर्दछ।

यसले गर्दा नेपाली समाजको मौलिक पहिचान र स्थानीय ज्ञानको सीमान्तीकरण हुने खतरा बढेको छ। हाम्रा लोककथाहरू, सामाजिक आचारसंहिताहरू र पारस्परिक सहयोगका भावनाहरू जुन पुस्तान्तरणका माध्यमबाट जीवन्त थिए।

ती अब डिजिटलाइज्ड हुँदा आफ्नो आत्मीयता गुमाउँदै गएका छन्। संस्कारहरू जीवन्त अनुभूतिभन्दा पनि बाहिरी प्रदर्शनमा सीमित हुन थालेका छन्।
निष्कर्ष र आगामी भविष्यको बाटो

नेपाली समाज अहिले एउटा ऐतिहासिक दोबाटोमा उभिएको छ। प्रविधिको यो विकासलाई रोक्न सकिंदैन र रोक्नु पनि पर्दैन। किनकी यसले अवसरका नयाँ ढोकाहरू खोलेको छ।

तर, चिन्ताको विषय के हो भने हामीले प्रविधिलाई साधनको रूपमा प्रयोग गर्ने वा प्रविधिले हामीलाई सञ्चालन गर्ने भन्ने रेखा धमिलिंदै गएको छ।

(पौडेल समाजशास्त्रका अध्यता हुन्।)