बर्खाको ढुवानी घोडा खच्चडकै भरमा

ढोरपाटन–बर्खाका कारण गाडी गुड्ने सडकमा ठूला–ठूला ढुंगामुढासहितको पहिरो थुप्रिएको छ। पहिराले सडक छेकिँदा पैदलयात्रा पनि सहज छैन। बागलुङ बजार क्षेत्रमा बर्खामा पनि सडक सञ्चालन भए पनि ग्रामीण सडक भने पूर्णरूपमा अवरुद्ध छन्। सडक अवरुद्ध हुँदा ग्रामीण क्षेत्रका हजारौँ नागरिक प्रभावित बनेका छन्।

गाउँ–गाउँसम्म सडक पुगेपछि स्थानीय घोडा–खच्चड पाल्न छाडे। गाडीले नै दैलो अगाडि आवश्यक सामान लगेपछि घोडा खच्चडको आवश्यकता पनि किन होस्? तर बर्खाको समय सामान ढुवानी गर्ने प्रमुख साधन नै घोडा खच्चड बनेका छन्। डेढ दशक अगाडिसम्म अधिकांश ग्रामीण क्षेत्रमा लामबद्ध रूपमा खच्चडले भारी बोकेको देखिन्थ्यो। टाढा–टाढाबाट सामान ढुवानी गर्नका लागि निकै सहयोगी सावित भएका खच्चड हिउँदको समय कामविहीन हुन्छन्।

स्थानीयले कामविहीन खच्चडलाई पाल्न पनि चाहँदैनन्। तर, यतिबेला बागलुङ ढोरपाटन, भल्कोटको माथिल्लो क्षेत्र, बोबाङ, निसेलढोरलगायतका ठाउँमा खच्चडले सामान बोकेको देखिन्छन्। हिउँद समयमा गुमनामजस्तै हुने घोडा खच्चडलाई स्थानीयले बर्खामा बजारदेखि गाउँसम्म सामान ढुवानीका लागि प्रयोग गर्न थालेका छन्।

केही दिनदेखिको बर्खाले निसीखोला, तमानखोला र ढोरपाटनका अधिकांश सडक अवरुद्ध भएपछि ग्रामीण क्षेत्रका व्यापारीले घोडा खच्चडमार्फत सामान ओसारपसार गरिरहेका छन्। हिउँदभरि घाँस दाना खुवाएर पालेका घोडा खच्चडले बर्खामा काम पाउन थालेपछि खच्चड व्यवसायी पनि खुसी भएका छन्।

३४ वर्ष खच्चड व्यवसाय गरेका स्थानीय तुलबहादुर विकले १२ वर्ष अगाडिसम्म सामान ढुवानी गर्ने गर्थे। १७ वटा खच्चडमार्फत साधन ढुवानी गर्दा वर्षमा पाँच लाख बढी आम्दानी गर्ने उनले अहिले २० हजार कमाउन मुस्किल पर्ने बताए। गाउँको टोल–टोलमै सडक पुगेपछि घोडा खच्चड कामविहीन बनेको विकले बताए। हिउँदभरि दान, घाँस पानी खुवाएर पाल्न गाह्रो भएको भन्दै आठ वटा खच्चड सित्तैमा बेचेको सुनाए। पहिले एउटा खच्चडको ५० हजारभन्दा बढी पर्ने गरेको स्मरणसमेत विकले गरे। अहिले मलबाहेक घोडा खच्चडबाट फाइदा नभएको उनले बताए।

‘म १८–१९ वर्ष हुँदादेखि घोडाको पछि हिँड्न थालेको हुँ। तानसेन, खसौली, तम्घासबाट सामान बोकाएर ५–६ दिनमा बुर्तिबाङ आइन्थ्यो। महिनाभरिको कमाइ निकै राम्रो हुन्थ्यो। उतिबेला बुर्तिबाङभन्दा माथिका गाउँमा मोटरबाटो पुगेको थिएन’, उनले भने, ‘घोडा खच्चडलाई काम भ्याइनभ्याइ हुन्थ्यो। जब मोटरबाटो गाउँमा आए, त्यसपछि खच्चडले बोक्ने सामान सबै मोटर गाडीले बोक्न थाले। मोटर गाडीमा सामान दैलोमै आएपछि मान्छेले के–को खच्चड खोजुन्, उही बर्खा लाग्यो भने दुई–चार दिन काम आउँछ, त्यसले दाना पनि पुग्दैन।’

गाडीको पहुँच नहुँदा यात्रा गर्न, खाद्यान्न सामान, फेन्सी सामान तथा अन्य सामग्रीको ढुवानीका निम्ति घोडा, खच्चड प्रयोग गर्ने गरेको खच्चड व्यवसायी मंगले परियारले बताए। उनले अहिले खच्चडको काम नहुँदा पाल्नसमेत गाह्रो हुन थालेको गुनासो गरे। पहिले घोडा खच्चड हुने मान्छे निकै धनी मानिने गरेको जनाउँदै अहिले गरिबले मात्रै खच्चड पाल्ने गरेको उनले सुनाए।

उनले भने, ‘पहिले यसको तीन–चार ठाउँ पसल हुन्थ्यो। उसैका घोडा खच्चड हुन्थे। गरिबले मात्रै खच्चड पाल्छ, उतिबेला गरिबले घोडा खच्चड किन्न सक्दैनथे, साहू महाजनले मात्रैको हुन्थ्यो। अहिले त फ्रिमा कसैलाई लैजाभन्दा पनि कसैले लग्दैनन्, न काटेर मासु खान मिल्ने, न पालेर फाइदा, मार्न भएन। जसोतसो पाल्नुको विकल्प छैन। बर्खामा दुई दिन भारी बोकेर के आम्दानी हुन्छ?, वर्षभरि नभए पनि ६ महिना काम गर्न पाउने भए पनि धेरै सजिलो हुने थियो। काम सबै गाडीले गर्छन्, के को खच्चडलाई काम दिउन्।’

बर्खा लागेपछि तमानखोला र निसीखोलाको अधिकांश ग्रामीण सडक अवरुद्ध भएका छन्। सडक अवरुद्ध भएका ठाउँमा व्यापारीले गोडा खच्चडमार्फत सामान ढुवानी गर्ने गर्छन्। बर्खामा ग्रामीण सडक खुलाउन नसकिने निसीखोला गाउँपालिका अध्यक्ष सूर्यबहादुर घर्तीमगरले बताए। शाखा सडकका कारण लोकमार्गसमेत बेला–बेला अवरुद्ध हुने गरेको उनको भनाइ छ। मुख्य सडकलाई जसोतसो अवरुद्ध हुँदाबित्तिकै खुलाए पनि शाखा सडक असोजपछि मात्रै खुलाउने उनले बताए।

‘बर्खामा यातायात सञ्चालन हुन समस्या हुन्छ। बाढीपहिराले अहिले पनि हाम्रो पालिकाका सबै ग्रामीण सडक अवरुद्ध छन्। मध्यपहाडी लोकमार्गका विभिन्न ठाउँमा पटक–पटक अवरुद्ध हुने गरेको छ’, उनले भने, ‘सडक अवरुद्ध हुँदा यात्रा गर्न र सामान ढुवानीमा समस्या हुने गरेको छ। मुख्य सडक त केही समयै खुलाउने गरेका छौं भने ग्रामीण सडक बर्खामै खुलाउन सकिँदैन। हिउँद नआउँदासम्म खुलाउन असम्भव नै हुन्छ।’