राष्ट्र बैंकले कहिलेदेखि खुलाउँदैछ २०० र ५०० भारु नोट सहटी?

काठमाडौँ: भारतीय केन्द्रीय बैंक (आरबीआई) ले नेपाल र भुटानमा २५ हजार भारुसम्मका सयभन्दा ठूला दरका नोट ओसारपसार गर्न हालै अनुमति दिएको छ। भारतको यो निर्णयसँगै नेपालमा पनि २०० र ५०० भारु दरका ठूला नोट सटही गर्न बाटो खुलेको छ। तर, भारु सटही खुलाउन नेपाल राष्ट्र बैंकले परिपत्र जारी गर्नुपर्ने हुन्छ।

राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरुप्रसाद पौडेलले आरबीआईको निर्णयसँगै ठूला दरका भारु नोट सटहीका लागि बाटो खुलेको भए पनि यसको औपचारिक कार्यान्वयनका लागि परिपत्र जारी गर्न आवश्यक भएको बताउँछन्। उनले नेपाल क्लिक्ससँग भने, ‘भारतले अनुमति दिएको छ, तर नेपालमा लागू गर्न राष्ट्र बैंकको निर्देशन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले हामीले यसबारे छिट्टै आवश्यक परिपत्र जारी गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाएका छौँ।’

प्रवक्ता पौडेलका अनुसार नयाँ व्यवस्थाले विशेषगरी भारतबाट नेपाल आउने पर्यटक, विद्यार्थी, कामदार तथा व्यवसायीलाई राहत हुनेछ। यस्तै, नेपालबाट भारत जाने नेपालीलाई पनि सुविधा हुने भएको छ। ‘पहिला २०० वा ५०० दरका नोट बोक्नु नै गैरकानुनी थियो। अब यी दरका २५ हजारसम्म भारु नोट बोक्दा कानुनी समस्या हुँदैन। तर, त्यो केवल यात्रा प्रयोजन र राष्ट्र बैंकले अनुमति दिएका सटही केन्द्रका लागि मात्र मान्य हुनेछ,’ पौडलले भने।

भारतले विदेशी मुद्रा (आयात–निर्यात) विनियमावली, २०१५ संशोधन गर्दै नागरिकले २५ हजार भारुसम्मका नोट दुवै देश ल्याउन र लैजान पाउने व्यवस्था गरेको हो। यसले लामो समयदेखि भारु सटहीमा अड्किएको समस्या समाधानतर्फ अघि बढको छ।

नेपालमा हाल सय दरका भारु नोट मात्र चलनचल्तीमा रहेका छन्। भारतले सन् २०१६ नोटबन्दी जारी गर्दै ५०० सय र हजार दरका नोट प्रतिबन्ध लगाएपछि ती नोट नेपालमा फसेका थिए। त्यसबेलादेखि नै नेपालले ती नोट सटहीका लागि विभिन्न च्यानलहरुबाट बारम्बार आग्रह गरेको थियो। तर, भारतले भारु साटेको थिएन। राष्ट्र बैंकमा जम्मा भएका ५०० र हजार दरका भारु नोट अझै पनि सटही हुन सकेका छैनन्।
राष्ट्र बैंकका भल्टमा पाँच सय र एक हजार दरका ८ करोड १० हजार भारु छन्।

भारतमा अहिले २००० दरका नोटसम्म चलनचल्तिमा छ। २०२३ देखि आरबीआईले २००० दरका नयाँ नोट छाप्न छाडेको छ। त्यसैले अहिले १०० दरभन्दा माथिको अधिकतम २०० र ५०० दरका नोट चलनचल्तीमा छन्।

नयाँ व्यवस्था लागू भएपछि नेपाली नागरिकले भारत जाँदा वा आउने क्रममा २००, ५०० दरका भारु नोट साथमा राख्न पाउनेछन्। यस्ता नोट बैंक तथा वित्तीय संस्थामा गएर साट्न सकिनेछ। तर, ती नोट नेपालमा बजारमा स्वतन्त्र रूपमा चलनचल्ती गर्न भने पाइने छैन।

नयाँ नियमसँगै २०१६ पछि रोकिएका ठूला भारु नोट सटही हुने अपेक्षा पनि बढेको छ। सरकार र राष्ट्र बैंकले यस विषयलाई उठाउँदै आएका छन्। भारतीय पक्षले बारम्बार आश्वासन दिए पनि कार्यान्वयनमा कुनै प्रगति भएको छैन्।

नेपालमा भारु नोटको सटही नहुँदा राष्ट्र बैंकका भल्टमा ठूलो मात्रामा भारतीय नोट अड्किएका छन्। यसले बैंकिङ प्रणालीका लागि पनि व्यवस्थापकीय चुनौती सिर्जना गरेको छ। यसको समाधानका लागि नेपालले वर्षौँदेखि प्रयास जारी राखेको थियो। आरबीआईको पछिल्लो निर्णयले त्यो प्रयासले दिशानिर्देश पाएको देखिन्छ।

प्रवक्ता पौडेलले भने, ‘नयाँ व्यवस्थाले पुराना नोट पनि सटिह हुने सम्भावना बढाएको छ। हामीले पनि त्यसका लागि आवश्यक कागजी प्रक्रिया जारी राखिरहेका छौँ।’

नयाँ नियम लागू भएपछि नेपाली नागरिकले यात्रा गर्दा भारु नोट बोक्न सहज हुनेछन्। भारतमा भएका नेपाली विद्यार्थी, कामदार तथा व्यापारिक व्यक्तिले पनि भारु नोटसँग सम्बन्धित कठिनाइ कम अनुभव गर्नेछन्। यसले दुवै देशका नागरिकलाई पारस्परिक व्यापार र यात्रा सुगम बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

तर प्रवक्ता पौडेलले सावधानी पनि अपनाउन आग्रह गरेका छन्। उनले भने, ‘भारतले पछिल्ला वर्षहरूमा पटकपटक नोटबन्दी गरेको अनुभव छ। त्यसैले नेपाली नागरिकले अनावश्यक रूपमा ठूलो मात्रा भारु सञ्चय नगर्नु बुद्धिमानी हुनेछ।’

नयाँ व्यवस्था कार्यान्वयन भएपछि ठूला भारु नोट सटहीका लागि राष्ट्र बैंकले निर्देशन जारी गर्नेछ। त्यसपछि बैंक तथा वित्तीय संस्थामार्फत नोट सटही प्रक्रिया सुरु हुनेछ। यसबाट नेपालमा रोकिएका पुराना ५ सय र हजार दरका नोट पनि क्रमशः सटहिहुन सक्ने सम्भावना रहेको छ।

भारतीय निर्णयले नेपाल–भारत आर्थिक सम्बन्धमा सकारात्मक संकेत दिएको छ। दुवै देशका नागरिकको यात्रा, व्यापार र रोजगारीमा सुविधा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। लामो समयसम्म अड्किएको भारु सटहीको विषयले अन्ततः समाधानतर्फ यात्रा गर्न थालेको देखिन्छ। अब राष्ट्र बैंकले छिट्टै आवश्यक परिपत्र जारी गरेर नयाँ व्यवस्था लागू गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।