मर्जरले फेरिएको बैंकिङ क्षेत्र: आजका बैंकहरूको पछाडि दर्जनौं संस्थाको इतिहास

काठमाडौँः एक दशकअघि नेपालमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको संख्या धेरै थियो। एउटै जिल्लामा पनि फरक–फरक नामका वाणिज्य बैंक, विकास बैंक र फाइनान्स कम्पनी सञ्चालनमा थिए। तर, पछिल्ला वर्षमा भएको मर्जर तथा प्राप्तिको लहरले नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको नक्सा नै बदलिदिएको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय संस्थालाई तुलनात्मक रूपमा बलियो, प्रतिस्पर्धी र ठूलो बनाउन मर्जर तथा प्राप्तिलाई प्रोत्साहन गरेपछि धेरै संस्था एक–अर्कामा गाभिए। कतिपय बैंकले त विगतमा रहेका आधा दर्जनभन्दा बढी संस्था समेट्दै अहिलेको स्वरूप पाएका छन्।

यसकारण आज देखिने एउटा बैंकको नाम हेर्दा त्यसको पछाडिको इतिहास भने निकै लामो देखिन्छ।

मर्जर तथा प्राप्तिको प्रभाव वाणिज्य बैंकदेखि विकास बैंक र फाइनान्स कम्पनीसम्म देखिन्छ। ठूला वाणिज्य बैंकको इतिहास हेर्दा विगतका विभिन्न बैंक, विकास बैंक तथा फाइनान्स कम्पनी अहिले एउटै संस्थाको हिस्सा बनिसकेका छन्।

१. वाणिज्य बैंक

नबिल बैंक
नबिल बैंकको पछिल्लो विस्तारमा नेपाल बंगलादेश बैंकसँगको एकीकरण महत्वपूर्ण रह्यो। नेपाल बंगलादेश बैंकसँगै नेपाल बंगलादेश फाइनान्स र नेपाल श्रीलंका मर्चेन्ट फाइनान्सलगायत संस्थाको इतिहास पनि यस समूहसँग जोडिएको देखिन्छ।

नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक
नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक पनि लामो मर्जर इतिहासबाट बनेको बैंक हो। यसको इतिहासमा नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंक, एस डेभलपमेन्ट बैंक, मेगा बैंक, पश्चिमाञ्चल डेभलपमेन्ट बैंक र टुरिजम डेभलपमेन्ट बैंकलगायत संस्थाको योगदान जोडिएको छ।

हिमालयन बैंक
हिमालयन बैंकको वर्तमान संरचनामा सिभिल बैंकको एकीकरण महत्वपूर्ण छ। सिभिल बैंक प्राप्तिपछि हिमालयन बैंकको व्यवसाय, शाखा सञ्जाल र ग्राहक आधार थप विस्तार भएको हो।

कुमारी बैंक
कुमारी बैंक र एनसीसी बैंकबीचको मर्जरले पनि बैंकिङ क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। यी दुई बैंकसँग विगतमा जोडिएका विभिन्न विकास बैंक तथा फाइनान्स कम्पनीको इतिहाससमेत अहिलेको संस्थागत संरचनामा समेटिएको छ।

कुमारी बैंक र एनसीसी बैंकबीच २०७९ पुस १७ गते मर्जर भएको थियो।

ग्लोबल आइएमई बैंक
मर्जर तथा प्राप्तिको सबैभन्दा लामो शृंखला देखिने बैंकमध्ये ग्लोबल आइएमई पनि हो।

ग्लोबल बैंकसँगै आईएमई फाइनान्स, लर्ड बुद्ध फाइनान्स, जनता बैंक, कमर्ज एन्ड ट्रस्ट बैंकलगायत संस्था विभिन्न चरणमा एकीकृत हुँदै अहिलेको ग्लोबल आइएमई बैंक बनेको हो।

त्यसपछि बैंक अफ काठमाण्डूसँग समेत मर्जर भयो।

प्रभु बैंक
प्रभु बैंकको इतिहास पनि विभिन्न वित्तीय संस्थाको एकीकरणसँग जोडिएको छ।

प्रभु फाइनान्स, किस्ट बैंक, ग्रान्ड बैंक, गौरिशंकर डेभलपमेन्ट बैंक र सेन्चुरी कमर्सियल बैंकलगायत संस्थासँगको मर्जर तथा प्राप्तिपछि प्रभु बैंकको वर्तमान संरचना बनेको हो।

लक्ष्मी सनराइज बैंक
लक्ष्मी बैंक र सनराइज बैंकको मर्जरपछि लक्ष्मी सनराइज बैंक बनेको हो। दुवै बैंकमा यसअघि भएका मर्जर तथा प्राप्तिका कारण उनीहरूसँग जोडिएका अन्य संस्थाको इतिहास पनि अहिलेको बैंकमा समेटिएको छ।

एनएमबी बैंक
एनएमबी बैंकको विस्तारमा क्लिन इनर्जी डेभलपमेन्ट बैंक, पाथीभरा विकास बैंक, भृकुटी विकास बैंक र ओम डेभलपमेन्ट बैंकलगायत संस्थाको योगदान छ।

२. विकास बैंकमा पनि ठूलो परिवर्तन

मर्जरको प्रभाव वाणिज्य बैंकमा मात्र सीमित छैन। विकास बैंकको क्षेत्रमा पनि ठूलो संख्यामा संस्था एकीकृत भएका छन्।

मुक्तिनाथ विकास बैंक
मुक्तिनाथ विकास बैंकले पनि मर्जर तथा प्राप्तिमार्फत आफ्नो आकार विस्तार गरेको छ। सिभिक डेभलपमेन्ट बैंक यसको इतिहासमा जोडिएको प्रमुख संस्था हो। साथै, यो बैंकले अझै २ ओटा कम्पनीलाई मर्ज गर्ने प्रक्रिया अगाढि बढाएको छ । मुक्तिनाथ विकास बैंकले जानकी फाइनान्स र सिन्धु विकास बैंकलाई प्राप्ति गर्ने उद्देश्यले प्रारम्भिक सम्झौता गरिसकेको छ।

गरिमा विकास बैंक
गरिमा विकास बैंकको इतिहासमा गरिमासँगै नीलगिरि, शुभेच्छा र सहारा विकास बैंकलगायत संस्थाको एकीकरण जोडिएको छ।

शाइन रेसुङ्गा डेभलपमेन्ट बैंक
शाइन रेसुङ्गा पनि विभिन्न संस्थाको एकीकरणबाट बनेको विकास बैंक हो। शाइन, रेसुङ्गा, गौमुखी, पूर्णिमा र भार्गव विकास बैंकलगायत संस्था यसको मर्जर तथा प्राप्ति इतिहासमा जोडिएका छन्।

कामना सेवा विकास बैंक
कामना सेवा विकास बैंक पनि दुई छुट्टाछुट्टै संस्थाको एकीकरणबाट बनेको हो। कामना विकास बैंक र सेवा विकास बैंकबीच मर्जर भएपछि अहिलेको कामना सेवा विकास बैंक बनेको हो।

यससँगै कास्की फाइनान्सको इतिहास पनि यस संस्थाको विगतसँग जोडिएको छ।

लुम्बिनी विकास बैंक
लुम्बिनी विकास बैंकको इतिहास पनि विभिन्न विकास बैंक तथा फाइनान्स कम्पनीको एकीकरणसँग जोडिएको छ। विभोर सोसाइटी र लुम्बिनी फाइनान्सलगायत संस्थाको मर्जर प्रक्रियाबाट अहिलेको लुम्बिनी विकास बैंकको संरचना बनेको हो।

३. फाइनान्स कम्पनीमा पनि मर्जरको प्रभाव

मर्जरको प्रक्रिया वाणिज्य र विकास बैंकमा मात्र रोकिएको छैन। फाइनान्स कम्पनीमा समेत एकीकरण जारी छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो विवरणअनुसार पोखरा फाइनान्स र समृद्धि फाइनान्स २०८३ असार २६ गते मर्जर भएका छन्। मर्जरपछि संयुक्त कारोबार पोखरा फाइनान्सकै नामबाट सञ्चालन भएको छ।

यसले पछिल्लो समय पनि वित्तीय संस्थाको एकीकरण प्रक्रिया पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन भन्ने देखाउँछ।

बैंकको नाम फेरिए, तर इतिहास जोडिँदै गयो
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको पछिल्लो यात्रा हेर्दा मर्जर तथा प्राप्तिले संस्थाको संख्या मात्र घटाएको छैन, बैंकहरूको आकार र पहुँचसमेत बढाएको छ।

कुनै समय छुट्टाछुट्टै नाममा सञ्चालनमा रहेका बैंक, विकास बैंक र फाइनान्स कम्पनी अहिले एउटै संस्थाको हिस्सा बनेका छन्। त्यसैले अहिलेको बैंकिङ नक्सा हेर्दा बैंकको संख्या घटेको देखिए पनि ती बैंकभित्र समेटिएको पुरानो संस्थाको इतिहास भने निकै ठूलो छ।

मर्जरको यो प्रक्रियाले पुराना धेरै संस्था हराएका छन्, तर उनीहरूको व्यवसाय, ग्राहक, शाखा र इतिहास नयाँ बैंकको संरचनाभित्र निरन्तर रहेको छ।