देउवाको पहिलो परीक्षा राष्ट्रिय राजनीतिमा होइन, कांग्रेसभित्रै हुनेछ

पाँच महिनापछि नेपाल फर्किएका नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाले जारी गरेको लिखित वक्तव्यले नेपाली राजनीतिक वृत्तमा एउटा गम्भीर अपेक्षा जगाएको थियो।

लामो समयपछि स्वदेश फर्किएका देउवाले आफू “शक्ति तथा पद प्राप्त गर्न होइन, राष्ट्रिय एकता सुदृढ गर्न” आएको स्पष्ट गर्दै नेपाली कांग्रेसलाई एकताबद्ध बनाएर अन्य राजनीतिक दलहरूसँग सहमति र सहकार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याए।

राजनीतिक जीवनको लामो अनुभव बोकेका देउवाबाट आएको यो अभिव्यक्ति सामान्य राजनीतिक वक्तव्य मात्र थिएन। यसको आफ्नै राजनीतिक सन्देश थियो।

शक्ति, पद र गुटगत प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय एकता र राजनीतिक सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्ने संकेतका रूपमा यसलाई बुझ्न सकिन्थ्यो।
तर, वक्तव्यको अर्थ र त्यसपछिको व्यवहारबीच भने सुरुमै एउटा असहज दूरी देखियो।

देउवाका समर्थकहरूले उनलाई नेपाली कांग्रेसको समानान्तर रूपमा खडा गरिएको कार्यालयमा पुर्‍याए र त्यहाँ नेपाली कांग्रेसको सभापति लेखिएको कार्यकक्षमा आसिन गराए। यही दृश्यले देउवाको वक्तव्यबाट उत्पन्न सकारात्मक सन्देशमाथि तत्कालै एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरिदियो।

आजको संवैधानिक तथा राजनीतिक यथार्थमा देउवा नेपाली कांग्रेसका सभापति छैनन्। सम्बन्धित संवैधानिक तथा कानुनी प्रक्रियाले उनलाई पार्टीको वर्तमान सभापतिको हैसियत दिएको छैन। भविष्यमा यस विषयमा कुनै नयाँ राजनीतिक वा कानुनी परिस्थिति उत्पन्न हुन्छ कि हुँदैन, त्यो अलग विषय हो। अहिलेको प्रश्न त्यो होइन।

मुख्य प्रश्न त यो हो—यदि देउवा वास्तवमै शक्ति र पद प्राप्त गर्न होइन, राष्ट्रिय एकता सुदृढ गर्न फर्किएका हुन् भने, त्यस अभियानको पहिलो आधार नेपाली कांग्रेसको एकता र संस्थागत सुदृढता हुनुपर्दैन?

राष्ट्रिय एकता खोज्ने व्यक्तिले पहिले आफ्नै राजनीतिक घरभित्रको विभाजनलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ। सहमति र सहकार्यको राजनीति अघि बढाउने व्यक्तिले आफ्नै पार्टीभित्र सहमतिको संस्कार निर्माण गर्नुपर्छ। त्यसैले देउवाको राष्ट्रिय भूमिकाको सम्भावना र नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक एकता एकअर्काबाट अलग विषय हुन सक्दैनन्।

यहीँनेर आजको मूल प्रश्न जन्मिन्छ—देउवाले नेपाल फर्किने क्रममा जुन राजनीतिक उद्देश्य सार्वजनिक गरे, त्यस उद्देश्यतर्फ अघि बढ्न उनले पहिलो कदम सही दिशामा राखे त?

दुर्भाग्यवश, प्रारम्भिक दृश्यले सकारात्मक उत्तर दिन कठिन बनाएको छ।

कसैले यसलाई समर्थकहरूको उत्साह मात्र भनेर पन्छाउन सक्ला। तर राजनीतिमा प्रतीकहरूको पनि आफ्नै अर्थ हुन्छ। पाँच महिनापछि स्वदेश फर्किएका

एक वरिष्ठ नेताले आफू पद र शक्तिको आकांक्षाबाट मुक्त भएको सन्देश दिइरहेका बेला उनलाई समानान्तर कार्यालयमा पार्टी सभापतिको कार्यकक्षमा आसिन गराइनु केवल एउटा औपचारिक दृश्य मात्र रहँदैन।

त्यसले एउटा राजनीतिक सन्देश दिन्छ—केन्द्रमा अझै पनि पद र नेतृत्वको दाबी जीवित छ।  यदि त्यस्तो सन्देश गएको हो भने, त्यो देउवाको आफ्नै वक्तव्यसँग मेल खाँदैन।

देउवाका लागि यो एउटा अवसर थियो—पुरानो विवादको पुनरावृत्ति नगरी नयाँ राजनीतिक अध्याय प्रारम्भ गर्ने। उनी चाहेको भए नेपाल फर्किने पहिलो दिनमै एउटा अत्यन्त शक्तिशाली प्रतीक स्थापित गर्न सक्थे।

उनी कुनै पदको दाबी नगरी, पार्टीका सबै पक्षलाई संवादमा बोलाउँदै, नेपाली कांग्रेसलाई पुनः एकताबद्ध बनाउने आफ्नो प्रतिबद्धता व्यवहारबाट देखाउन सक्थे।
त्यसका लागि ठूलो राजनीतिक कार्यक्रम आवश्यक थिएन। एउटा साधारण तर अर्थपूर्ण व्यवहार नै पर्याप्त हुन सक्थ्यो।

उदाहरणका लागि—“म अहिले कुनै पदको दाबी गर्न आएको होइन्। कांग्रेसलाई एकताबद्ध गर्न आएको हुँ। कांग्रेसभित्रको विवाद समाधान गरौं, संस्थालाई बलियो बनाऔं र त्यसपछि मात्र देशको राष्ट्रिय राजनीतिमा सहमति र सहकार्यको नयाँ आधार निर्माण गरौं।”

यदि देउवाले यस्तो सन्देशलाई आफ्नो व्यवहारसँग जोड्न सकेका भए, उनको फर्काइको राजनीतिक अर्थ निकै फरक हुने थियो।

किनकि देउवासँग एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक पूँजी अझै बाँकी छ—अनुभव। लामो समय नेपालको राष्ट्रिय राजनीतिमा निर्णायक भूमिका खेलेका नेताका रूपमा उनले शक्ति, सत्ता, संघर्ष, सहमति र असहमतिका अनेक चरण देखेका छन्। यही अनुभव अहिले उनको व्यक्तिगत राजनीतिक महत्वभन्दा पनि राष्ट्रिय राजनीतिक उपयोगिताका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

तर, त्यसका लागि एउटा आधारभूत परिवर्तन आवश्यक छ—पदको राजनीतिबाट भूमिका र नेतृत्वको राजनीतितर्फ संक्रमण।

आज नेपाली कांग्रेस केवल नेतृत्वको विवादमा अल्झिएको पार्टी होइन। यो नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिको एउटा महत्वपूर्ण संस्था हो। कांग्रेस कमजोर हुनु वा विभाजित हुनु केवल एउटा पार्टीको आन्तरिक समस्या मात्र हुँदैन। त्यसको प्रभाव राष्ट्रिय राजनीतिको स्थायित्व र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको विश्वसनीयतामाथि पनि पर्न सक्छ।

त्यसैले देउवाले आफ्नो फर्काइलाई व्यक्तिगत राजनीतिक पुनरागमनका रूपमा होइन, एकता र सहमतिको राजनीतिक पहलका रूपमा प्रमाणित गर्नुपर्ने चुनौती छ।

उनको वक्तव्यले त्यसको सम्भावना देखाएको थियो। तर समानान्तर कार्यालयमा सभापतिको कार्यकक्षमा आसिन भएको दृश्यले त्यस सम्भावनामाथि सुरुमै प्रश्न खडा गरिदिएको छ।

यही कारणले भन्नुपर्छ—देउवाले एउटा महत्वपूर्ण अवसर गुमाएका छन्।

तर अवसर पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन।
राजनीतिमा एउटा कदमले सम्पूर्ण यात्रा निर्धारण गर्दैन। देउवाले अझै पनि आफ्नो पहिलो दिनको दृश्यभन्दा आफ्नो आगामी व्यवहारलाई ठूलो बनाउन सक्छन्।

उनले चाहेको हो भने पार्टीभित्र संवादको पहल गर्न सक्छन्। विभिन्न धारका नेताहरूसँग भेटेर विश्वासको वातावरण बनाउन सक्छन्। सभापतिको पदको दाबीभन्दा कांग्रेसको संस्थागत एकतालाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। र त्यसपछि मात्र राष्ट्रिय राजनीतिमा सहमति, सहकार्य र एकताको व्यापक अभियानमा आफ्नो भूमिका खोज्न सक्छन्।

त्यो बाटो रोजेमा देउवाको आजको वक्तव्य केवल एउटा लिखित वक्तव्यमा सीमित रहने छैन। त्यो उनको राजनीतिक जीवनको नयाँ अध्यायको प्रारम्भ बन्न सक्छ।

तर यदि वक्तव्यमा “पद होइन, राष्ट्रिय एकता” भनिरहँदा व्यवहारमा फेरि पदकै प्रतीक र दाबीलाई अगाडि सारियो भने, राजनीतिक समाजले स्वाभाविक रूपमा प्रश्न गर्नेछ—देउवा साँच्चै नयाँ भूमिकाको खोजीमा फर्किएका हुन् कि पुरानै भूमिकाको पुनरावृत्तिका लागि?

अन्ततः देउवाको अगाडिको चुनौती यही हो।

नेपाल फर्किनु एउटा घटना हो।

वक्तव्य जारी गर्नु अर्को घटना हो।

तर आफ्नो वक्तव्यलाई व्यवहारबाट प्रमाणित गर्नुचाहिँ वास्तविक राजनीति हो।

देउवाले राष्ट्रिय एकताको कुरा गरेका छन्। त्यसको पहिलो परीक्षा राष्ट्रिय राजनीतिमा होइन, नेपाली कांग्रेसभित्रै हुनेछ।

यदि उनले त्यो परीक्षा उत्तीर्ण गर्न सके भने उनको अनुभव पुनः राष्ट्रिय सम्पत्तिमा रूपान्तरित हुन सक्छ। तर यदि प्रारम्भिक कदमले नै पुरानै शक्ति–संघर्षको संकेत दियो भने, उनले आफैंले घोषणा गरेको उद्देश्यको बाटोमा पहिलो अवरोध पनि आफैंले खडा गरेको ठहरिनेछ।

त्यसैले आजको प्रश्न देउवा सभापति बन्ने वा नबन्ने मात्र होइन।

प्रश्न यो हो—देउवा अब पद खोज्ने नेता बन्न चाहन्छन् कि आफ्नो लामो राजनीतिक अनुभवलाई सहमति, एकता र राष्ट्रिय हितका लागि प्रयोग गर्ने वरिष्ठ नेता?
उनको आजको वक्तव्यले दोस्रो सम्भावनाको ढोका खोलेको थियो।

तर त्यस ढोकाबाट उनी कुन दिशातर्फ अघि बढ्छन्—त्यसको निर्णय अब वक्तव्यले होइन, उनका आगामी कदमहरूले गर्नेछन्।

(फेबुकवालबाट)