पाश्चात्य संस्कृतिको देखासिकी ‘केक-काण्ड’

भर्खरै तीज सकिएपनि महिनादिन अघिदेखि नै यसको उल्लास सामाजिक सञ्जालमा देख्न पाइन्छ। तीजको उत्सव सकिन नपाउँदै अर्को ‘उल्लास’ पनि सामाजिक सञ्जालमा आएको छ। त्यो हो- गणेशचतुर्थीका दिन भक्तजनले केक काटेको दृश्य। यो विषयको समर्थन र विरोधमा सामाजिक सञ्जालमा आरोपप्रत्यारोप चल्यो।

विशेषत: हाम्रो धार्मिक आस्था ,सद्भाव र स्वतन्त्रतामाथि कसैको हस्तक्षेप जायज होइन। आफूले मान्ने संस्कृति होस् या परम्परालाई दिगो होस् भन्ने कामना हुन्छ। तर बदलिदो परिवर्तनसँगै हाम्रो भाषासंस्कारमा पाश्चात्य शैलीको आगमनले व्यापक बदलाव आएको पक्कै हो।

मन्दिरमा केक काट्नु ठीक हो या होइन भन्ने बहस आफ्नै ठाउँमा होला। मन्दिरमा केक काटिएको यो नै पहिलो घटना पनि होइन। तर बहस भने यतिबेला पनि भइरहेकै छ।

जनकपुरको जानकी मन्दिरमा केही भक्तजनहरुले जन्मदिन र वैवाहिक कार्यक्रम मनाउने उद्देश्यले २०७७ वैशाखताका केक काटेका थिए। त्यसबेला पनि यो विषयमा चर्चा भएको थियो। अघिल्लो महिनामा एक नायिकाकी आमाको जन्मदिन पनि मन्दिरमा नै केक काटेर मनाइएको थियो। केक काट्नु आफूलाई भाग्यमानी ठान्ने एक उपकरण हो भन्ने महसूस हुन थालेको छ।

आधुनिकताको नाममा बढिरहेको ‘विकृति’ले नेपाली समुदायका मौलिकता विस्तारै पाश्चात्य शैलीको गुलाम हुने अवस्था आउन बेर लाग्दैन।

चथा:/चख: (गणेशचतुर्थी)का दिन मरुगणेश अशोकविनायकमा भक्तजनले केक कट्नु न्यायोचित हो कि होइन भन्ने पनि होला। हुन त श्रद्धा र आस्थाले अन्य फलफूल, प्रसाद, लड्डु पनि चढाउन सकिन्थ्यो। तर किन केक नै काटियो त भन्ने मुख्य कुरा हो। किनकि केक काट्ने चलन आजकल फेसन भइसकेको छ। जन्मदिन होस् या व्रतबन्ध नै किन नहोस्, हरेक शुभकार्यमा केक काट्ने प्रवृति बढेको छ।

यतिसम्म बढ्यो अब केक काट्न र चढाउन मन्दिरमा नै पुग्न पर्ने पनि हुन थाल्यो। यस्तै भयो भने भोलिका दिनमा ‘ह्याप्पी बर्थडे कृष्ण! ह्याप्पी बर्थडे कृष्ण लक्ष्मी! ह्याप्पी बर्थडे कृष्ण गणेश! ह्याप्पी एनिभर्सरी शिवपार्वती!’ भन्ने दिन आउन सक्छ। जब कि केक काट्ने प्रचलन हाम्रो भने पक्कै होइन। जन्मदिन र विवाह वर्षगाँठ मनाइरहेका भगवानलाई चकित पार्ने गरी यस्तो क्रम भने बढिरहेको छ।

साना बालबालिकालाई केक काटेर उत्सव मनाउने वा केक मात्रै काटेर भएपनि रमाइलो गर्ने परिपाटीलाई अहिले बुढापाकादेखि तरुणतन्नेरीसम्मका लागि फेसन नै भइसक्यो। अब त भगवानलाई पनि त्यही लत लगाउन थालिएको छ।  मन्दिरसम्म पुगिसकेको छ। खुशियाली साटासाट गर्ने उत्तम उपाय केकभन्दा अरु केही हुन सक्दैन भन्ने भान परेको छ।

यो घटनामा मन्दिरले अनुसरण गर्न लागेको हो भने मन्दिरले नै जानोस्। तर हाम्रो संस्कृति ,परम्परा र रीतिरिवाजमा यस्तो क्रियाकलापको आलोचना वा बहस हुनु पर्दछ। परम्परा र संस्कृति जाति/समुदाय/सम्प्रदायको पहिचानको रुपमा रहेको हुन्छ। त्यही पहिचानको रुपमा रहेका कतिपय संस्कृतिहरु अहिले विकृतिका रुपमा बदलिइरहेका छन्।

यस लेखले केक नराम्रो भनेर भन्न खोजेको होइन, केक तथा बेकरीका परिकारको व्यवसाय गरिरहेकालाई असर गर्ने नियत पनि होइन। मात्र हाम्रो परम्परा र संस्कारलाई कुन बेला कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने मात्र हो।

नेवा:संस्कृतिको चाडपर्वा वा मन्दिरमा ‘अएला’ रक्सी चढाउने र खाने परम्परा जीवित नै छ। तर रक्सी नखानेलाई खानै पर्छ भनेर कर लादिएको छैन। यही भनिरहँदा बली दिने प्रथा पनि जोड़न सकिन्छ। एकाथरि काटमार गर्न हुन्न भन्नेको जमात छ त अर्को थरि धार्मिक संस्कारका नाममा पशुबली चढाउने परम्परा कायमै छ।

सबै धर्म सम्प्रदायले आफ्नो आफ्नो तरिकाले चाडबाड र रीतिरिवाज मान्ने स्वतन्त्रता छ। तर अहिले सबैभन्दा पूर्वीय संस्कारमा पाश्चात्य लेप लगाउने प्रवृत्तिले मौलिकतामा असर पारेको छ। मौलिकताका कतिपय कुरा हेर्ने हो भने हाम्रो समाज अहिले उल्टो दिशातर्फ मोडिन थालेको भन्दा अत्युक्ति नहोला। आधुनिकताको नाममा बढिरहेको ‘विकृति’ले नेपाली समुदायका मौलिकता विस्तारै पाश्चात्य शैलीको गुलाम हुने अवस्था आउन बेर लाग्दैन।

हाम्रा मौलिक परिकारहरू विस्तारै विस्थापित हुँदै जानुका धेरै कारणमध्ये एक देखासिकीमा पश्चात्य शैलीको अन्धाधुन्न अनुशरण पनि हो। सहरी विलासी जीवनशैलीमा अन्धानुशरण विस्तारै बढ्दै छ। घरमै बनाउने मिठाइ र अन्य परिकारहरूको महत्त्व, तिनमा हुने पौष्टक गुण, स्वास्थ्यका हिसाबले पनि फाइदाजनक छन्।

पाश्चात्यीकरणको प्रमाणका रूपमा भिडियो र फोटो प्रर्दशन गर्ने नियति नै अहिलेको मुख्य समस्या हो। तसर्थ भावी पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र संस्कारबारे विद्यालय तहदेखि नै सिकाउन जरुरी छ। भाषा, संस्कृति, मौलिकता, भेषभुषा, रहनसहनको पहिचान रहेसम्म मौलिकताको अस्तित्व रहने हुँदा यसको जगेर्ना आवश्यक छ।