मृत्यु रोज्ने देश होइन, जीवन अँगाल्ने समाज बनाऔँ

‘एक युवकले आत्महत्याको प्रयास गरे…’

समाचारको यो सानो हरफ केवल एउटा घटनाको विवरण मात्र होइन, बल्कि यसले हाम्रो आधुनिक नेपाली समाजको भित्री ऐनालाई छर्लङ्ग पारेको छ। यसले हाम्रो सामूहिक चेतना, कानुनको कठोरता र सामाजिक संवेदनशीलताबीचको तीव्र द्वन्द्वलाई सतहमा ल्याइदिएको छ। जब यस्ता घटना बाहिर आउँछन्, हाम्रो समाज तुरुन्तै विभाजित हुन्छ— एउटा तप्का कानुनको अक्षरशः पालना र दण्डको पक्षमा उभिन्छ, भने अर्को तप्का राजनीतिक वा सामाजिक न्यायको कुरा गर्दै भावना र व्यवहारको आधारमा कानुन परिमार्जन गर्नुपर्ने माग राख्दछ।

यस पृष्ठभूमिमा, नेपालको विद्यमान अवस्थालाई समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट केलाउनु र “हामी कस्तो समाज निर्माण गर्दैछौँ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु आजको आवश्यकता हो।

१. इमाइल दुर्खिमको सिद्धान्त र नेपाली सन्दर्भ
समाजशास्त्रका प्रणेता इमाइल दुर्खिमले आत्महत्यालाई नितान्त व्यक्तिगत निर्णय मात्र नमानी एउटा ‘सामाजिक तथ्य’ का रूपमा ब्याख्या गरेका छन्। दुर्खिमका अनुसार, जब समाजमा व्यक्तिको सामाजिक एकीकरण र सामाजिक नियमन कमजोर वा असन्तुलित हुन्छ, तब यस्ता घटनाहरू बढ्छन्।

आजको नेपाली समाजमा ठीक यही भइरहेको छ:

परम्परागत चौतारी र थामिएको सामाजिकताको अन्त्य: पहिले गाउँघरमा दुःख-सुख साट्ने चौतारी हुन्थे, छिमेकीले छिमेकीको आँसु पुछ्थे। आज सहरीकरण र ‘डिजिटल’ व्यस्तताले गर्दा मानिस भिडभाडमा पनि नितान्त एक्लो बन्दै गएको छ।

आर्थिक र मानसिक दबाब: युवा पुस्तामा बेरोजगारी, भविष्यको अनिश्चितता, र ‘सफल हुनैपर्ने’ तीव्र सामाजिक दबाबले मानसिक स्वास्थ्यलाई थिलथिलो बनाएको छ। जब समाजले उसलाई सहारा दिन सक्दैन, व्यक्तिले चरम निराशामा आत्मघाती बाटो रोज्ने गर्दछ।

२. कानुन बनाम सामाजिक भावना: संकुचित न्याय कि मानवीय न्याय?
समाचारपछि विभाजित भएका दुई धारले नेपालको न्याय प्रणाली र सामाजिक चेतनाको खाडललाई देखाउँछन्:

कठोर कानुनी धार: यो धारले भन्छ कि कानुन सर्वोपरी हो र आत्महत्याको प्रयास वा दुरुत्साहनमा राज्यको नियम लागू हुनुपर्छ। तर, समाजशास्त्रीय रूपमा हेर्दा, आत्महत्याको प्रयास गर्ने व्यक्ति अपराधी होइन, ऊ त समाजको विसंगतिको ‘पीडित’ हो। दण्डले उसको मानसिक आघातलाई कम गर्नुको साटो झन् बढाउँछ।

सामाजिक र व्यावहारिक धार: यो विचारले कानुनलाई समाजको ऐना मान्छ। यस पक्षका वकालतकर्ताहरू भन्छन् कि सजाय र कानुनको निर्माण सामाजिक व्यवहार, भावना र मानवीय संवेदनाको जगमा हुनुपर्छ। समाजशास्त्री रोस्को पाउन्डका अनुसार कानुन भनेको ‘सामाजिक इन्जिनियरिङ’ हो, जसले समाजको हित र सन्तुलन मिलाउनुपर्छ, न कि नागरिकलाई त्रसित बनाउने।

३. ‘मृत्यु रोज्ने’ होइन, ‘जीवन अँगाल्ने’ समाजको निर्माण कसरी?
एउटा सानो हरफले ल्याएको मानसिक भूकम्पलाई शान्त पार्ने र यस्ता घटना दोहोरिन नदिने हो भने हामीले समाजको ढाँचामा नै परिवर्तन ल्याउनुपर्छ:

मानसिक स्वास्थ्यको वि-अपराधीकरण र सामाजिकीकरण: मानसिक समस्या वा चरम निराशालाई ‘पागलपन’ वा ‘कमजोरी’ ठान्ने सामाजिक दृष्टिकोण बदल्नुपर्छ। मनोपरामर्शलाई विद्यालय स्तरदेखि नै सहज र खुला बनाइनुपर्छ।

कानुनमा सुधार: आत्महत्याको प्रयास गर्नेलाई सजाय होइन, राज्य र समाजले संरक्षण र उपचारको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ। कानुन कठोर विधिको संकलन मात्र होइन, समाजलाई सुधार्ने मानवीय औजार बन्नुपर्छ।

सामूहिक उत्तरदायित्वको भावना: राजनीतिक र कानुनी बहसभन्दा माथि उठेर हामीले एउटा यस्तो ‘सम्पर्क सञ्जाल’ बनाउनुपर्छ जहाँ कोही पनि व्यक्ति आफू एक्लो भएको महसुस नगरोस्। छिमेकी, साथीभाइ र परिवारले एकअर्काको व्यवहारमा आएको परिवर्तनलाई नियाल्ने र ‘तिमीलाई केही गाह्रो भएको छ?’ भनी सोध्ने बानीको विकास गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष
कुनै पनि युवक वा नागरिकले जीवनको अन्त्य गर्ने निर्णय गर्नु भनेको उसको व्यक्तिगत असफलता मात्र होइन, हाम्रो सामाजिक संरचना, राज्यको नीति र सामूहिक संवेदनशीलताको सामूहिक असफलता हो। कानुनका दफाहरूले मात्र समाज चल्दैन, समाज चल्नका लागि त मानिसहरूबीचको सहानुभूति र सहअस्तित्व चाहिन्छ।

त्यसैले, अबको बहस “कानुन र राजनीति” मा मात्र केन्द्रित नभई मानवीय व्यवहार र सामाजिक भावनामा आधारित हुनुपर्छ, ताकि भोलिका दिनमा कुनै पनि समाचारको हरफले कसैको मनमा भूकम्प ल्याउनु नपरोस्। हामीले मृत्यु रोज्ने देश होइन, हरेक परिस्थितिमा जीवन अँगाल्न सिकाउने न्यायपूर्ण र सहृदयी समाज बनाउनै पर्छ।

(सिक्कीम प्रोफेसनल विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि अध्ययनरत लेखक पौडेल हाल त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत पाटन संयुक्त क्यापसमा समाजशास्त्र विषय प्राध्यापन गर्छन्।)