कानुन व्यवसायमा सूचना प्रविधिले दिएको अवसर र प्रयोग

नेपालमा पनि कानुन व्यवसायमा प्रविधिले हस्तक्षेप गरिसकेको छ। परम्परागत कानुनी अभ्यास ‘ल प्राक्टिस’अब पहिलाको जस्तो मात्रै छैन। पहिला-पहिला सीमित सन्दर्भसामग्रीले पनि काम चल्थ्यो। अब प्रविधिले समेत कानुन व्यवसायीलाई चुनौती दिन थालेको छ।

युरोप, अमेरिका तथा विकसित मुलुकमा सूचना प्रविधिले विस्तारै वकिललाई विस्थापन गर्न थालिसकेका छन्। ‘भर्चुअल लयर’को अभ्यास सुरु भइसकेको छ। हामीकहाँ पनि ढिलो चाँडो त्यो अवस्था आउने नै छ। प्रविधिको सहायताले गैरवकिलले पनि अदालतमा बहस गर्न जाने बाहेकको काममा हस्तक्षेप गर्न थालिसकेका छन्। यस्तो अवस्थामा हाम्रा कानुन व्यवसायीलाई प्रविधिप्रति थप अभ्यस्त गराउन जरुरी छ।

अहिले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (कृत्रिम बौद्धिकता)को प्रयोगसँगै सकारात्मक तथा नकारात्मक असरको मूल्यांकन हामीले गर्न सकिराखेका छैनौँ, यो सवालमा हामी निकै पछि छौँ। यसमा प्राथमिकता दिनु अत्यन्त जरुरी छ। कानुनको क्षेत्रमा सूचना प्रविधिको कुरा गर्दा कानुन व्यवसायीले बाह्य (न्याय प्रशासन) र आन्तरिक (फर्म व्यवस्थापन तथा अनुसन्धान) हिसाबबाट २ किसिमको प्रयोगको हिसाबबाट कुरा गर्नुपर्ने हुन्छ।

न्याय प्रशासनमा प्रविधिको प्रयोग
न्याय प्रशासनमा प्रविधिको प्रयोग, जसलाई ‘ई–जस्टिस’ पनि भनिन्छ, न्याय प्रणालीका विभिन्न पक्षहरूलाई रूपान्तरण गर्न प्रयोग गरिन्छ। न्याय प्रशासनको क्षेत्रमा देहाय बमोजिम सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्न सकिन्छ:

(अ) मुद्दा व्यवस्थापन प्रणालीः– सूचना प्रविधिले विद्युतीय माध्यममा मुद्दा व्यवस्थापन प्रणाली (इलेक्ट्रोनिक केस म्यानेजमेन्ट)को प्रभावकारी कार्यान्वयनलाई सम्भव बनाउँछ। यस प्रणालीले मुद्दाको सम्पूर्ण जीवनचक्रलाई ‘स्ट्रिमलाइन’ र ‘डिजिटलाइज’ गर्दछ। यी प्रणालीहरूले मुद्दाको फाइलहरूको कुशल व्यवस्थापन, समय तालिका, कागजात साझेदारी (आदानप्रदान) र न्यायाधीशहरू, वकिलहरू, र अन्य सरोकारवालाहरूबीच सञ्चारको सुविधा दिन्छ।

(आ) इलेक्ट्रोनिक फाइलिङ र कागजात व्यवस्थापनः– इलेक्ट्रोनिक फाइलिङ प्रणालीहरूले भौतिक कागज फाइलिङको आवश्यकतालाई हटाउँछ। वकिल र मुद्दा इलेक्ट्रोनिक रूपमा कागजातहरू पेस गर्न सक्षम बनाउँछ। यसले पहुँच सुधार गर्दछ, कागजी कार्यहरू घटाउँछ, र संगठन र केससम्बन्धी कागजातहरूको पुन: प्राप्तिलाई बढाउँछ।

(इ) अनलाइन विवाद समाधान (अनलाईन डिस्प्युट रिजलुसन):– अनलाइन प्लेटफर्महरूले परम्परागत अदालत प्रक्रियाहरूको विकल्प प्रदान गर्दछ, जसले पक्षहरूलाई अनलाइन विवादहरू समाधान गर्ने अवसर उपलब्ध गराउँदछ। यी प्लेटफर्महरूले छलफल, मध्यस्थता, र मध्यस्थतालाई पनि सहज बनाउन सक्छ, न्यायलाई थप पहुँचयोग्य, प्रभावकारी र लागत-प्रभावी बनाउन सक्छ।

(ई) डिजिटल कोर्टरूमहरूः– टेक्नोलोजीले डिजिटल उपकरणहरू जस्तै विद्युतीय प्रमाण प्रस्तुतीकरण प्रणाली, अडियो र भिडियो रेकर्डिङ प्रणाली, र डिजिटल ट्रान्सक्रिप्शन सेवाहरूको माध्यमबाट अदालतको भौतिक कोठाहरूलाई भर्चुअल कोठामा परिवर्तन गर्दैछ। यी उपकरणहरूले अदालतको कार्यवाहीमा दक्षता, शुद्धता र पारदर्शिता बढाउँछन्।

(उ) डाटा एनालिटिक्स र केस प्रिडिक्शनः– डाटा एनालिटिक्स र मेसिन लर्निङ एलगोरिदमहरू प्रयोग गरेर प्रविधिले विभिन्न नजिर तथा पूर्व मुद्दाहरू (सबै मुद्दा नजीर हुँदैनन्)सहित कानुनी सन्दर्भसामग्रीको विशाल मात्राको विश्लेषण गर्न सक्छ। यसले तोकिएको ढाँचाहरूको पहिचान गर्न, मुद्दाको नतिजाहरूको भविष्यवाणी गर्न, र कानूनी रणनीतिहरू र निर्णय लिने बारे जानकारी गराउन सक्ने अन्तरदृष्टि प्रदान गर्न मद्दत गर्छ।

(ऊ) अनलाइन कानुनी जानकारी र न्यायमा पहुँचः– सामान्य प्रयोगकर्ताले समेतको लागि आवश्यक कानुनी जानकारी, आत्मसहायता स्रोतहरू (सेल्फ सपोर्टेड रिसोर्स) र प्रयोगकर्तालाई मार्गदर्शन प्रदान गर्ने अनलाइन प्लेटफर्महरूको विकास भइसकेको छ। यी प्लेटफर्महरूले सेवाग्राहिलाई कानुनी ज्ञानमा पहुँच गर्न, उनीहरूको अधिकारहरूको बारेमा थाहा पाउन सहज अवसर प्रदान गर्दछ, जसले न्यायमा पहुँचलाई बढावा दिन्छ।

(ए) इलेक्ट्रोनिक डिस्कभरी (ई–डिस्कवरी):– सेवाग्राहीले आफूसम्बद्ध कानुनी विषयको इलेक्ट्रोनिक डाटाको ठूलो मात्रा समावेश भएका जटिल मुद्दा मामिलाहरूमा टेक्नोलोजीले विश्लेषण गरी सहज प्रयोगको अवसर प्रदान गर्दछ। डेटा संरक्षण, सङ्कलन, प्रशोधन, समीक्षा, र उत्पादनका लागि उपकरणहरूले इलेक्ट्रोनिक प्रमाणहरू कुशलतापूर्वक व्यवस्थापन र विश्लेषण गर्न मद्दत गर्दछ।

(ऐ) भर्चुअल सुनुवाई र भिडियो कन्फरेन्सिङः– टेक्नोलोजीले भिडियो कन्फरेन्सिङ र सहयोग उपकरणहरू मार्फत रिमोट सुनुवाइ र भर्चुअल अदालतको कार्यवाही गर्न सक्ने बनाएको छ। अहिलेसम्म धेरै अदालतहरुले यसको प्रयोग गरिसकेका छन्। हामीले पनि आंशिक रुपमा कोभिड १९ पछि यसको थोर बहुत अभ्यास गर्दै आएका छौं। यस प्रविधिले खासगरी दुर्गम क्षेत्रका व्यक्तिहरूको लागि न्यायमा पहुँचलाई सहज बनाउँछ र कानुनकर्मीहरूको दक्षता बढाउँछ।

(ओ) ब्लकचेन र स्मार्ट करारः– ब्लकचेन टेक्नोलोजीमा विभिन्न कानुनी व्यवहारको सुरक्षा, पारदर्शिता र दक्षता बढाउने क्षमता छ। स्मार्ट करार, ब्लकचेन प्रवधिमा आधारित भई निर्मित, सम्झौता सम्झौताहरूलाई स्वचालित र लागू गर्न, मध्यस्थकर्ताहरूको आवश्यकतालाई कम गर्न र विवादहरू कम गर्न सक्छ।

(औ) कानूनी अनुसन्धान र ज्ञान व्यवस्थापनः– प्रविधिले कानूनी डेटाबेस, अनुसन्धान उपकरण, र स्रोतहरूमा पहुँचको अवसर सजिलै उपलब्ध गराउँदछ। आर्टिफिसियल इन्टिलिजेन्समा आधारित कानुनी अनुसन्धान प्लेटफर्मले सान्दर्भिक नजिरहरू, ऐन–कानुनहरू, र कानुनी सन्दर्भ सामग्रीहरू खोज्न कानुन व्यवसायीलाई मद्दत गर्दछ। यसबाट कानुन व्यवसायीको समय तथा खर्चको बचत गर्न र कानुनी अनुसन्धानको शुद्धता स्थापित गर्न सहज हुन्छ।

कानुन व्यवसायमा प्रविधिको प्रयोग
न्याय प्रशासनसँगै कानुन व्यवसायमा पनि प्रविधिको अधिकतम प्रयोग गर्न सकिन्छ। ल फर्म म्यानेजमेन्ट, लिगल रिसोर्स म्यानेजमेन्ट, लिगल सर्च, भर्चुअल लयर आदि कानुन व्यवसायमा सूचना प्रविधिलाई प्रयोग गर्न सकिने महत्वपूर्ण क्षेत्र हुन। कानुन व्यवसायको क्षेत्रमा देहाय बमोजिम सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्न सकिन्छ।

(अ) परिष्कृत कानूनी अनुसन्धानः– सूचना प्रविधिले कानुन व्यवसायीहरूलाई विशाल डाटाबेस, कानूनी अनुसन्धान प्लेटफर्महरू, र अनलाइन स्रोतहरूमा पहुँच प्रदान गर्दछ। यसले तिनीहरूलाई व्यापक र कुशल कानुनी अनुसन्धान सञ्चालन गर्न, उदाहरणहरू, ऐन तथा नियमहरू तथा नजिरहरू विश्लेषण गर्न, र नवीनतम कानुनी घटनाक्रमहरूसँग अद्यावधिक रहन सहयोग गर्छ।

(आ) कुशल मुद्दा व्यवस्थापनः– कानुनी अभ्यास व्यवस्थापन सफ्टवेयर र डिजिटल उपकरणहरूले कुशल मुद्दा व्यवस्थापन सम्भव बनाएको छ। कानुन व्यवसायीको लागि मुद्दाको फाइलहरू व्यवस्थित गर्न, म्यादहरू ट्रयाक गर्न, कागजातहरू प्रबन्ध गर्न र कार्यप्रवाहलाई सुव्यवस्थित गर्न, उत्पादनशील बनाउनुको साथै कामलाई व्यवस्थित गर्न ठूलो सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

(इ) कागजात व्यवस्थापनः– प्रविधिले कागजात व्यवस्थापनमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्दछ। आवश्यकता अनुसारका टेम्प्लेटहरू तथा तोकिएको मापदण्ड अनुसारका फारमहरू सिर्जना गर्न र कार्यन्वयन गर्न सकिन्छ। यसले कागजातहरूको मस्यौदामा लाग्ने समय र लगानीलाई न्यूनिकरण गर्नुको साथै शुद्धताको पनिसुनिश्चित गर्दछ।

(ई) भर्चुअल सहयोगः– सूचना तथा संचार प्रविधिले कानुन व्यवसायीहरूलाई ग्राहकहरूलाई टाढैबाट कानुनी परामर्श तथा सहायत गर्न सक्ने बनाएको छ। खासगरी, भिडियो कन्फरेन्सिङ, तत्काल सन्देश पठाउने र सुरक्षित तवरले फाइलको आदान प्रदान गर्ने प्लेटफर्महरूले परंपरागत कानुन व्यवसायलाई प्रतिस्थापन गर्ने अवस्था आईसकेको छ।

(उ) कानुनी सेवाहरूमा पहुँचः– प्रविधिसँग कानुनी सेवाहरूमा पहुँच विस्तार गर्ने क्षमता छ, विशेष गरी सेवा नपुगेका मानिसहरूका लागि यो न्यायकोलागि बरदान नै हो। अनलाइन प्लेटफर्महरू, भर्चुअल कानूनी क्लिनिकहरू र सेल्फहेल्प उपकरणहरूले सेवाग्राहिहरूलाई उनीहरूको कानुनी अधिकारहरू बुझ्न, कानूनी जानकारीमा पहुँच राख्न र सीमित कानुनी सहायता प्राप्त गर्न पनि क्षमता बढाउन सक्छन्।

अन्तमा, सूचना प्रविधिको प्रयोगलाई अधिकतम दोहन गर्ने हो भने यस क्षेत्रको सरोकारवालाहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्नु जरुरी छ। खासगरी, यस्तो परिवेशमा नयाँ तथा युवा कानुन व्यवसायीलाई क्षमता अभिवृद्धि सहित प्रोत्साहन गर्नु जरुरी छ।

(२०६१ सालदेखि कानुन व्यवसायमा आबद्ध अधिवक्ता अर्याल भारतस्थित सावित्रीबाई फुले पुणे विश्वविद्यालयबाट कानुनमा स्नातकोत्तर गरी ‘इन्फोर्समेन्ट अफ इन्टरनेसनल कन्ट्याक्टः अ केस स्टडी अफ नेपाल‘ शीर्षकमा विद्यावारिधि गरिरहेका छन्। सूचना/प्रविधि, दूरसञ्चार, मिडिया, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसम्बन्धी कानुनका जानकार उनी डेल्टा ल फर्मका संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्।)