आन्तरिक मानव बेचबिखन: अदृश्य संकट

नेपालमा मानव बेचबिखनको चर्चा हुँदा प्रायः मानिसको ध्यान भारत, चीन, या अन्य खाडी मुलुकहरूतर्फ जान्छ। तर त्यत्तिकै गम्भीर संकट हाम्रो आँखैअघि- देशभित्रै, शहरका गल्लीहरूमा, खाजाघर, मसाज सेन्टर र गेस्टहाउसलगायतमा लुकेर बसेको छ।

२०७६ सालमा बालबालिका खोजतलास केन्द्रमा इन्टर्न गर्दा मैले धेरै यस्ता बालिकाहरूलाई भेटेकी थिएँ, जो कुनै अपरिचित गिरोहले होइन, आफ्नै आफन्त वा चिनाजानीका व्यक्तिहरूले कामको बहानामा सहर ल्याई यौनशोषणको चक्रमा फसाएका थिए। एक जना अनाथ बालिकाको घटनाले मलाई अझै तर्साइरहन्छ। काकाले घरबाट ‘काममा लगाइदिन्छु’ भन्दै उनलाई काठमाडौँ ल्याएका थिए। खाजाघरको भान्साबाट सुरू भएको उनको यात्रा केही हप्तामै ग्राहकको सर्भिस गर्ने कोठासम्म पुगेको थियो। त्यो समयमा १४ वर्षकी ती बालिकालाई बालबालिका खोजतलास केन्द्रले बागबजारबाट उद्धार गरेको थियो।

यस्ता बालिकाहरूको कथा हाम्रो तथ्यांकमा समेटिँदैन। किनभने उनीहरू बोल्दैनन्, बोल्न सक्दैनन्। समाजले दिने कलंकको डर छ। राज्य संयन्त्रको बेवास्ताले गर्दा उनीहरू अदृश्य बनिन्छन्। तर आन्तरिक मानव बेचबिखन नेपालमा फैलिँदो अपराध उद्योग हो। यस्ता अपराधमा धेरैजसो पीडितहरू नाबालिग छन्।

खाजाघर, क्याबिन रेस्टुरेन्ट, मसाज पार्लर, दोहोरी साँझ र गेस्टहाउसहरूमा यस्ता अपराधहरू फैलिएका छन्। अपवादबाहेक, यस्ता ठाउँहरूमा काम गर्नेहरू आफन्तबाट फसाइएका, झुक्याइएका वा जीवन–निर्वाहको विवशतामा त्यहाँ पुगेका हुन्छन्। उनीहरूको नाम, उमेर, जन्मथलो सबथोक लुकाइन्छ। अनि जब प्रहरी पुग्छ, उनीहरू भन्छन्, ‘हामी आफ्नै इच्छाले यहाँ आएका हौँ।’ उनीहरूले यो वाक्य डरले भनेका हुन्। पीडितका यस्ता वाक्यले यथार्थ चित्रण गर्दैनन्।

आन्तरिक बेचबिखनमा परेको थाहा हुँदाहुँदै पनि कतिपय पीडितहरू उक्त विवशतबाट उन्मुक्ति पाउनै सक्दैनन्। पीडितहरूसम्म या त उन्मुक्तिको बाटो पहिल्याउने पहुँच नै हुँदैना या त आर्थिक विवशताले जेलिएको अवस्था हुन्छ। गरिबी, घरेलु हिंसा, विद्यालय छोडाइ, पारिवारिक विघटन, एकल आमाबाबुको अनुपस्थितिमा बालिकाहरू आफैँ काम खोज्न निस्कन्छन्। सुरुमा भाँडा माझ्ने, खाना पकाउने, सफाइ गर्ने काम पाउँछन्। तर बिस्तारै कम तलब, धेरै समय, अनि बस्न खान समेत नपुग्ने अवस्थाले गर्दा उनीहरू विकल्प खोज्न थाल्छन्। यही कमजोर मोडमा शोषकहरूले हात लम्क्याउँछन्। सस्तोमा कोठा, खाना र तलब दिने प्रस्ताव उनीहरूका लागि जीवन बाँच्ने उपाय बनेर आइपुग्छ, तर त्यही बाटो यौनशोषणको दलदल बन्छ।

अर्को कारण हो राज्यको नियमन संरचना कमजोर हुनु। धेरै यस्ता खाजाघर वा स्पा सरकारी दर्ता नै हुँदैनन्। दर्ता भए पनि त्यहाँ को–को काम गर्छन्, उनीहरूको उमेर के हो, कुनै निगरानी छैन। कहिलेकाहीँ त यस्ता ठाउँहरूमा स्थानीय राजनीतिक संरक्षण नै देखिन्छ। जुन स्थानमा कडाइ हुनुपर्ने हो, त्यहाँ राजनीतिक आडमा राज्यको मौन समर्थन छ।

मानव बेचबिखन अब केवल सीमापारको समस्या मात्र रहेन। यो हाम्रो सहर, समाज र चेतनाभित्र गढेको संरचनात्मक संकट हो। यसको समाधान केवल अपराधी पक्राउ गर्नु मात्र होइन, पूर्ण प्रणालीकै सुधार हो।

कानुनी संरचनाको कमजोरी अर्को गम्भीर समस्या हो। नेपालमा मानव बेचबिखनको विरुद्धमा कानुन छ, तर त्यो कानुन वास्तविकतासँग मेल खाँदैन। मुद्दा दायर गर्न महिनौँ लाग्छ। त्यतिबेलासम्म दोषीहरू भागिसकेका हुन्छन्। पीडितहरूले न्यायको आशै मार्छन्। प्रमाण संकलनदेखि साक्षी संरक्षणसम्म सबै प्रक्रियामा कमजोरी देखिन्छ।

सबैभन्दा दुःखद् हाम्रो सामाजिक मानसिकता हो। यस्तो शोषणमा परेकाहरूलाई हामी पीडितको रूपमा हेर्दैनौँ। उल्टै उनीहरूलाई दोषी ठहराउँछौँ। ‘आफैँले त गरेकी हो’ भन्ने हाम्रो सोचले पीडितहरूलाई दोहोरो पीडामा पार्छ। यही सोचले अपराधीलाई हौसला दिन्छ।

समाधान केवल कानुन बनाउने र प्रहरी परिचालन गर्ने मात्र होइन। यो हाम्रो सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक संरचनाको पूर्ण रूपान्तरणको प्रश्न हो। यी व्यवसायहरूलाई कडा नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ। हरेक होटल, खाजाघर, मसाज पार्लर अनिवार्य रूपमा दर्ता हुनुपर्छ। त्यहाँ काम गर्ने सबैको पहिचान, उमेर, तलब, काम गर्ने अवस्थाको कडा निरीक्षण हुनुपर्छ। गोप्य रूपमा निरीक्षण टोली जानुपर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। दर्ता नभएका व्यवसायलाई बन्द गर्न सक्ने सामर्थ्य स्थानीय प्रशासनसँग हुनुपर्छ।

छोरीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउने नीति निर्माण गर्नुपर्छ। शिक्षाको पहुँच बढाउनुपर्छ। विद्यालयमा उनीहरूलाई यौनिकता, श्रम अधिकार, तथा हिंसाबाट जोगिने उपायका बारेमा सचेत बनाउनुपर्छ। ग्रामीण समुदायमा काम गर्ने संघसंस्थाले बालिका–मैत्री सीप तालिमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। बालमैत्री विद्यालय र सामाजिक कार्यक्रमहरू बालिकाको आत्मविश्वास विकासमा सहयोगी हुन्छन्। सञ्चार माध्यमले यस विषयमा जिम्मेवार भूमिका खेल्नुपर्छ। हेल्पलाइन नम्बर प्रचार गर्नु, सुरक्षित बालश्रमको जानकारी दिनु पर्छ।

यस्ता शोषणमा परेका छोरीहरूको पुनर्स्थापना अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। उनीहरूलाई उद्धार गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। मानसिक उपचार, सीप विकास, रोजगारी, पारिवारिक पुनर्मिलन यी सबै कुरा एकीकृत रूपमा हुनुपर्छ। पुनर्स्थापनामा राज्य, एनजीओ र समुदायको समन्वय हुनुपर्छ। यी पीडितहरूलाई समाजमा सम्मानजनक जीवन जिउने अवसर दिन सकिएन भने उनीहरू फेरि जोखिममा पर्छन्।

आन्तरिक मानव बेचबिखन हाम्रो समाजको नैतिक पतनको प्रमाण हो। यो केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन, हामी सबैको जिम्मेवारी हो। हामीले शंकास्पद गतिविधि देखेमा आवाज उठाउनुपर्छ। सामाजिक संस्थाहरूले यस विषयमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।

मानव बेचबिखन अब केवल सीमापारको समस्या मात्र रहेन। यो हाम्रो सहर, समाज र चेतनाभित्र गढेको संरचनात्मक संकट हो। यसको समाधान केवल अपराधी पक्राउ गर्नु मात्र होइन, पूर्ण प्रणालीकै सुधार हो।