छठ : प्रकृति र श्रद्धाको अनुपम संगम

तिहारको समापनसँगै मधेशको सबैभन्दा ठूलो चाड छठ पर्वको तयारी सुरु भएको छ। लक्ष्मी पूजापछि मनाइने यस पर्वको सांस्कृतिक, धार्मिक र मौसमी महत्त्व गहिरो छ।

लक्ष्मी पूजा धन र समृद्धिका देवीको आराधना हो भने, छठ पूजा सूर्य देवताको पूजा हो।जीवन, प्रकाश र ऊर्जाका स्रोतप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने पर्व। यसले मानव जीवन र प्रकृतिबीचको सन्तुलनको स्मरण गराउँछ र वातावरणीय जिम्मेवारी बोधलाई जोड दिन्छ।

छठ पर्व फसल काट्ने मौसमसँग मेल खान्छ। तिहारको चहलपहलपछि परिवारहरूले सूर्य देवतालाई प्रशस्त फसलका लागि धन्यवाद दिँदै भविष्यमा समृद्धि र शान्तिका लागि प्रार्थना गर्छन्। हिउँदको सुरुमा मनाइने यो पर्व कृषिप्रधान समाजमा उत्पादन, श्रम र आस्थाको उत्सव हो। यसरी छठ पर्वले प्रकृतिप्रतिको आभार र जीवनको सन्तुलनको मूल्यलाई उजागर गरेको छ।

नेपाल र भारतका विभिन्न प्रदेशहरूमा, विशेष गरी मधेशमा बसोबास गर्ने मैथिली, भोजपुरी, अवधी समुदायबीच यो पर्व अत्यन्त श्रद्धा र उल्लासका साथ मनाइन्छ। चार दिनसम्म चल्ने यस पर्वमा सूर्य देवता र छठी माईको आरधना गरिन्छ। पर्वको मूल सार मानव जीवनका आधारभूत तत्व जल, माटो, सूर्य र वायु प्रति आभार प्रकट गर्नु हो।

छठको उत्पत्ति प्राचीन वैदिक कालसम्म पुग्छ। महाभारतमा कर्णले सूर्य आराधनाद्वारा अपार शक्ति प्राप्त गरेको उल्लेख छ भने द्रौपदीले पनि छठ व्रत गरेको भनिएको छ। यसरी धार्मिक, ऐतिहासिक र पौराणिक पृष्ठभूमिले यस पर्वलाई अत्यन्त पवित्र र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध बनाएको छ।

छठ पूजामा शुद्धता, अनुशासन र भक्ति विशेष महत्व राख्छ। भक्तजनहरूले कठिन ३६ घण्टासम्म निराहार व्रत बस्छन्। यो केवल पूजा वा अनुष्ठान होइन, आत्मसंयम र आध्यात्मिक शुद्धताको अभ्यास हो। यसले मानिसलाई शरीर, मन र आत्माबीचको सन्तुलनको अनुभूति गराउँछ।

पर्वको आरम्भ “नहाय–खाय” विधिबाट हुन्छ। भक्तजनहरू नदी, पोखरीमा स्नान गरी शुद्धता ग्रहण गर्छन्। त्यसपछि सात्त्विक भोजन बनाएर ग्रहण गरिन्छ। दोस्रो दिन “खरना”मा सूर्यास्तपछि गुड, दूध र चामलबाट बनेको प्रसाद सूर्यदेवलाई अर्पण गरिन्छ। यही दिनदेखि कठोर उपवास सुरु हुन्छ। तेस्रो दिन “सन्ध्या अर्घ”मा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिइन्छ। भक्तजनहरू नदी किनारमा दीप बाल्दै परम्परागत गीत गाइन्छ। अन्तिम दिन “बिहानी अर्घ”मा उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर व्रत तोडिन्छ र परिवार तथा समुदायमा प्रसाद बाँडेर पर्वको समापन गरिन्छ।

नेपालमा छठ केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो मधेशको सांस्कृतिक आत्मा पनि हो। यसले परिवार, छिमेकी र समाजलाई एकसाथ बाँध्ने शक्ति बोकेको छ। नदी, पोखरी र जलाशयहरूमा हजारौं मानिसहरूको उपस्थितिले सामाजिक सद्भाव र साझा संस्कृतिको जीवित झल्को प्रस्तुत गर्छ।

सँगसँगै केही चुनौतीहरू पनि देखिन थालेका छन्।

धार्मिक जलाशयहरू प्रदूषित हुँदै गएका छन्, र शहरीकरणले प्राकृतिक स्थलहरूलाई प्रभावित बनाइरहेको छ। प्लास्टिकका सजावट, कृत्रिम प्रसाद र पटाकाहरूले पर्वको पारंपरिक र वातावरणमैत्री स्वरूपमा असर पुर्याइरहेका छन्। तर, धेरै समुदायहरूले माटोको दियो, बाँसको टोकरी, प्राकृतिक फलफूल र परम्परागत सामग्री प्रयोग गरेर वातावरणमैत्री छठ मनाउने प्रयास गरिरहेका छन्। यसले पर्वको पवित्रता र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध दुवै जोगाउन सहयोग पुर्‍याइरहेको छ।

छठमा महिलाको भूमिका विशेष महत्वको छ। व्रत, पूजा र अनुष्ठानमा महिलाहरू अग्रपंक्तिमा रहन्छन्। छठी माईप्रतिको श्रद्धा मात्र देवीको आराधना होइन, महिला शक्ति, समर्पण र सहनशीलताको प्रतीक पनि हो।

समयसँगै छठ पूजामा केही परिमार्जनहरू आएका छन्। व्यस्त जीवनशैलीका कारण कतिपयले अनुष्ठान छोट्याएका छन्, तर पर्वको आत्मा भक्ति, अनुशासन, समुदाय र कृतज्ञता अझै अपरिवर्तित छ। मानिसहरूको दैनिकीमा आधुनिकता घुलमिल भए पनि सूर्य, नदी र प्रकृतिप्रतिको आस्था यथावत् छ।

चार दिनसम्म चल्ने यस महान पर्वमा अहिले नेपाल सरकारले केवल एक दिनको बिदा मात्र प्रदान गरेको छ। तर, छठका सबै चरणहरू नहाय खाय, खरना, सन्ध्या अर्घ र बिहानी अर्घ समान रूपमा महत्वपूर्ण छन्। खासगरी अन्तिम तीन दिनमा भक्तजनहरूले ३६ घण्टासम्म व्रत बस्ने भएकाले कार्यालय, विद्यालय र अन्य क्षेत्रका कामदारहरूलाई पनि सहजता मिल्नुपर्छ। सम्बन्धित निकायहरूले छठ पर्वलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा पूर्ण मान्यता दिई आवश्यक बिदा सुनिश्चित गर्नु अहिलेको आवश्यकता बनेको छ।

छठ पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन, यो जीवन दर्शन हो। संयम, कृतज्ञता, प्रकृति प्रेम र सामुदायिक एकताको सन्देश बोकेर आउँछ। जब लाखौँ व्रतालु घाटमा उभिएर डुब्न लागेको सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्, तब लाग्छ मानव र प्रकृति एउटै तालमा सास फेरिरहेका छन्। आधुनिकताको यो दौडमा छठले हामीलाई सादगी र श्रद्धाको महत्त्व सिकाउँछ। नदीको किनारमा ठेकुआको सुगन्ध, गन्नाको मण्डपमा दियाको उज्यालो र मातृभाषाको गीतले भरिएको यो पर्वले हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्छ।

छठ पूजा जीवन, प्रकृति र समुदायबीचको सहअस्तित्वको प्रतीक हो। यसले मानिसलाई कृतज्ञता, वातावरणीय जिम्मेवारी र सामाजिक एकताको पाठ सिकाउँछ। सूर्य, जल, माटो र प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा जीवनको मूल सार हो र यही छठको सन्देश हो। यो पर्व हामीलाई सम्झाउँछ कि जीवनको साँचो अर्थ प्रकृतिसँग सन्तुलनमा रहनु र सहअस्तित्वमा बाँच्छु भन्ने चेतनामा निहित छ।