ब्रम्हपुत्रमा बन्दै गरेको विश्वकै ठूलो जलविद्युत बाँधले बाढीको जोखिम बढ्ने वैज्ञानिकको चेतावनी

चीनले विश्वकै सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत् आयोजना निर्माण गरिरहेको तिब्बतको यार्लुङ साङ्पो नदीमा आगामी दशकहरूमा पानीको बहाव बढ्ने र बाढीको जोखिमसमेत उच्च हुने एक अध्ययनले देखाएको छ। चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले ७०० वर्षभन्दा लामो अवधिको रूखका वृक्षवलय (रिङ) अध्ययन गरी गरेको अनुसन्धानले जलवायु परिवर्तनका कारण सन् २१०० सम्म नदीको बहाव २० देखि २९ प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने प्रक्षेपण गरेको हो। उक्त नदी भारत पुगेपछि ब्रह्मपुत्रका नामले चिनिन्छ।

चिनियाँ अनुसन्धानकर्ताहरूले चाँडै नै विश्वको सबैभन्दा ठूलो मेगा बाँध आयोजनामा यार्लुङ त्साङपो (ब्रम्हपुत्र) नदीले बाढीको जोखिम बढाउने पत्ता लगाएका छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले उक्त बाँधले यस शताब्दीमा बढ्दो बहाव र बाढीको जोखिमको सामना गर्ने बताएका छन्।

दक्षिणपूर्वी तिब्बती पठारमा ‘ट्र रिङ विथ क्रोनोलोजिक्स’ प्रयोग गरेर अनुसन्धान टोलीले १३२५ देखि २०२० सम्मको नदीको बहाव इतिहास पुनर्निर्माण गरेको छ।

जलवायु डेटासँगै यो एउटा मोडेल सिर्जना गर्न प्रयोग गरिएको थियो। जसले भविष्यको जलवायु परिदृश्यहरूमा नदीको बहाव बढ्ने अनुमान गरेको थियो। साथै बाढी जस्ता उच्च बहाव घटनाहरूमा सम्भावित वृद्धि पनि हुनेछ।

अक्टोबर ८ मा चिनियाँ भाषाको जर्नल चाइना साइन्स बुलेटिनमा प्रकाशित एक शोधपत्रमा अनुसन्धान टोलीले भनेको छ ‘यी नतिजाहरूले ब्रम्हपुत्र नदीमा हुने जलवायुसम्बन्धी परिवर्तनशीलताको दीर्घकालीन परिवर्तन प्रदान गर्छ। भविष्यमा जलस्रोतसँग सम्बन्धित जोखिमहरूको मूल्यांकन गर्न वैज्ञानिक आधार तयार पार्नेछ।

चिनियाँ एकेडेमी अफ साइन्सेस र युनान विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, जलस्रोत विकास तथा भण्डारण पूर्वाधारको योजना बनाउँदा र यस क्षेत्रमा सीमापार जलजोखिमहरूको मूल्यांकन गर्दा भविष्यमा हुने नदी बहावलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ।

ब्रम्हपुत्र नदी पश्चिमी तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा रहेको एउटा हिमनदीको नजिकबाट उत्पत्ति हुन्छ। अन्ततः दक्षिणतर्फ मोडिँदै भारत प्रवेश गर्छ। जहाँ यसलाई ब्रह्मपुत्र नदीका रूपमा चिनिन्छ।

ब्रम्हपुत्रमा भारतको विशाल जलविद्युत् योजनाः ७७ अर्ब डलर लगानी, ७६ हजार मेगावाट बिजुली उत्पादन लक्ष्य

नदीमा बन्दै गरेको विश्वको सबैभन्दा ठूलो योजनाबद्ध जलविद्युत् परियोजनाको स्थल हो। यो परियोजना सम्पन्न भएपछि यसको कुल जडित क्षमता ६० हजार मेगावाटभन्दा बढी हुने अपेक्षा गरिएको छ।

जुन हाल सञ्चालनमा रहेको विश्वकै सबैभन्दा ठूलो परियोजना—चाइना थ्री गर्जेज बाँध परियोजनाको क्षमताभन्दा तीन गुणा ठूलो हो। थ्री गर्जेजको जडित क्षमता २२ हजार ५०० मेगावाट छ।

यो विशाल बाँध दक्षिणपूर्वी तिब्बतको मेदोङ (जसलाई चिनियाँ भाषामा मोतुओ भनिन्छ) मा निर्माण गरिँदै छ। यो क्षेत्र भारतसँगको विवादित सीमा नजिकै पर्ने एक सीमावर्ती काउन्टी पनि हो।

यस परियोजनाले नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने भारत र बंगलादेशमा असन्तुष्टि निम्त्याएको छ। यी क्षेत्रहरूमा लाखौं मानिसहरूका लागि यो नदी पानीको एक महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। यहाँ पानीको आपूर्ति तथा वातावरणलाई लिएर चिन्ताहरू व्यक्त गरिएका छन्।

भारतको टाउको दुखाइ बन्दै ब्रह्मपुत्रमा चीनको विशाल जलविद्युत् बाँध परियोजना

चिनियाँ अनुसन्धान टोलीकाअनुसार, एक शताब्दीमा तिब्बती पठार विश्वव्यापी औसतको तुलनामा करिब दोब्बर दरले तातिरहेको छ। जसले यस क्षेत्रको हिउँको आवरण र जलचक्रमा असर पारेको छ।

यस पठारमा रहेका नदीहरूमध्ये ब्रम्हपुत्रमा सबैभन्दा बढी रन अफ अर्थात जमिनको सतहमा बग्ने अतिरिक्त पानी वा हिउँ, जुन अन्ततः विभिन्न जलस्रोत वा जल निकास प्रणालीमा पुग्छ र देखिने गरेको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरुले नदीमा आउने परिवर्तनहरूले केवल तिब्बती पठारभित्रको जल प्रणालीलाई मात्र प्रतिविम्बित गर्दैन। बरु दक्षिण एसियामा खडेरी र बाढीको अवस्थामा पनि प्रभाव पार्छ।

उनीहरूले भने, ‘हालैका वर्षहरूमा जलवायु निरन्तर तातिँदै जाँदा नदी बेसिनको जल प्रणालीमा उल्लेखनीय परिवर्तनहरू आइरहेका छन्।’

तापक्रम वृद्धिले हिमनदी पग्लने प्रक्रियालाई तीव्र पारेको छ। पर्माफ्रस्ट (स्थायी रूपमा जमेको माटो) को क्षय बढाएको छ र हिउँ जम्ने वा ढाकिने अवधिलाई छोट्याएको छ। वर्षाको वितरण पनि थप अस्थिर बनेको छ। जसमा अत्यधिक वर्षाका घटनाहरू र असामान्य सतही बहावमा वृद्धि देखिएको छ।

तिब्बतमा निर्माणाधनी ७० हजार मेगावाटको चिनियाँ बाँधः किन बन्दैछ विवादित?

‘अनुसन्धानले संकेत गरेको छ कि यो क्षेत्र ओसिलो हावापानीतर्फ झुकाव राख्नेछ। जसले गर्दा ब्रम्हपुत्रको पानीको अभाव र बाढी दुवैको जोखिममा पर्नेछ।

यद्यपि, यी जलविज्ञान परिवर्तनहरूको बारेमा हाम्रो बुझाइ डेटा उपलब्धताले गम्भीर रूपमा सीमित रहेको अनुसन्धानकर्ताको भनाई छ।

जटिल भूभाग, उच्च उचाइको वातावरण र ऐतिहासिक अवलोकन सीमितताहरूको कारण बेसिनको लागि व्यवस्थित र निरन्तर जलमौसम सम्बन्धी रेकर्डहरू सामान्यतया २० औं शताब्दीको मध्यदेखि अन्त्यसम्म मात्र हुन्छन्।

नदीको जलविज्ञान इतिहास पुनर्निर्माण गर्न टोलीले जलवायु प्रतिनिधिको रूपमा रूखको घेराहरूतिर ध्यान केन्द्रित गर्यो।

प्रत्येक घेराले रूखको जीवनको लगभग एक वर्षलाई जनाउँछ। घेराहरूको संरचनाले तिनीहरू कस्तो प्रकारको अवस्थामा बनेका थिए भनेर देखाउन सक्छ।

फराकिलो घेराले बढ्दो मौसममा बढी पानी र साँघुरो घेराले कम पानीको अर्थ हुन सक्छ। अमेरिकी राष्ट्रिय महासागर तथा वायुमण्डलीय प्रशासनका अनुसार यी ढाँचाहरूलाई सयौं वर्षसम्म ढाक्ने जलवायु इतिहास बनाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ।

चिनियाँ टोलीले बढ्दो मौसममा घेराहरूको चौडाइ र घनत्व ओसिलो अवस्थाप्रति संवेदनशील हुन सक्ने बताएको छ।

चीनको पानी नियन्त्रण योजनाविरुद्ध भारत, साढे ११ हजार मेगावाटको बाँध परियोजना अघि बढाउँदै

बोररहरू प्रयोग गरेर उच्च उचाइ, आद्रता संवेदनशील साइप्रस र रूखहरूको ११ स्थलहरूबाट २००८ र २०२० को बीचमा नमूनाहरू संकलन गरिएको थियो।

नुक्सिया हाइड्रोलोजिकल स्टेशनबाट उपलब्ध डेटासँगै यी नमूनाहरू सन् १३२५ देखि २०२० सम्मको पानी वर्षको बहाव पूनर्निर्माण गर्न प्रयोग गरिएको थियो।

मेडोग नजिकै मिलिन काउन्टी शहरमा अवस्थित स्टेशन नदीको तल्लो भागमा एक प्रमुख अनुगमन नोड हो।

उनीहरूले पत्ता लगाए कि विगत ७०० वर्षमा १४ ओसिलो अवधि र १४ सुक्खा अवधिहरूसहित बहावले अन्तर र बहुदशकीय परिवर्तनशीलता प्रदर्शन गरेको थियो।

नुक्सिया स्टेसनमा उपकरणमार्फत अभिलेख राखिन थालेको अवधिमा देखिएको बहाव ऐतिहासिक प्राकृतिक परिवर्तनशीलताको दायराभित्रै पर्छ।

त्यसपछि, उक्त टोलीले जलवायुसम्बन्धी तथ्यांकहरू समावेश गरेर सन् २०३० देखि २१०० सम्मका लागि सो स्टेसनमा हुने मासिक बहावको एउटा नमुना (मोडल) तयार पार्यो।

यसले २१औँ शताब्दीमा ब्रम्हपुत्र नदीमा पानीको बहाव बढ्ने प्रक्षेपण गरेको छ। जसका साथै अत्यधिक बहावका घटनाहरू हुने सम्भावना पनि बढ्न सक्छ।

जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानलद्वारा प्रयोग गरिएका मध्यम र उच्च उत्सर्जन जलवायु परिदृश्यहरू अनुसार, विगतको पुनर्निर्मित अवधिको तुलनामा नदीको बहाव क्रमशः करिब २० प्रतिशत र २९ प्रतिशतले बढ्ने अनुमान गरिएको छ।

अनुसन्धान टोलीले भन्यो, ‘समग्रमा, भविष्यमा वार्षिक बहावको स्तर विगतको पुनर्निर्मित अवधि र मापन गरिएका अभिलेखहरू दुवैमा देखिएको स्तरभन्दा बढी हुने अपेक्षा गरिएको छ।’

नदीको बहावको वितरणसम्बन्धी प्रक्षेपणहरूले के देखाउँछ भने, औसत बहावमा वृद्धि हुनुका साथै अत्यधिक बहावका चरम घटनाहरू हुने सम्भावना पनि उच्च रहनेछ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले बताए अनुसार, भविष्यको व्यवस्थापनका लागि जलस्रोतमा वृद्धि हुने सम्भावना र बाढीको जोखिम—दुवैतर्फ ध्यान दिनु आवश्यक छ।

तसर्थ, दीर्घकालीन जलशास्त्रीय परिवर्तनको सन्दर्भमा भविष्यको जलाधार व्यवस्थापनले जलस्रोतको उपयोग, बाढीको जोखिम न्यूनीकरण र पारिस्थितिकीय प्रणालीका लागि आवश्यक पानीको उपलब्धता—यी पक्षहरूबीचको अन्तरसम्बन्धलाई समग्र रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्छ।

विश्वकै सबैभन्दा ठूलो बाँध निर्माण गर्ने क्रममा यस क्षेत्रको सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन आवश्यक पर्ने कुरालाई संकेत गर्ने यो पछिल्लो अध्ययन एउटा उदाहरण मात्र हो।

गत जुन महिनामा, चिनियाँ भूगर्भविद्हरूले प्रस्तावित परियोजनाको ठीक मुनि एउटा सक्रिय फ्लट लाइन (भूगर्भीय दरार) फेला परेको बताएका छन्।

यसले परियोजनाको संरचनात्मक अखण्डतामा खतरा निम्त्याउन सक्ने भन्दै उनीहरूले इन्जिनियरहरूलाई संरचना भत्किने वा पहिरो जाने जोखिम कम गर्न आवश्यक उपायहरू अपनाउन आग्रह गरेका छन्।

(चीनबाट प्रकाशित हुने साउथ चाइना मर्निङ पोष्टको सहयोगमा)